Skýjaborgir

Skýjaborgarar í frí

2005-04-10T18:54:00.000Z

Vegna anna meðlima Skýjaborga verður vefritið ekki uppfært um óákveðinn tíma.

Bernskan og fögnuðurinn

2005-04-03T21:54:00.000Z

Vilborg Dagbjartsdóttir: Fiskar hafa enga rödd
JPV-útgáfa, 2004

Tólf ár eru liðin frá því að Vilborg Dagbjartsdóttir sendi síðast frá sér ljóðabók. Þar á undan leið tuttugu og eitt ár á milli bóka. Á fjörutíu og fjögurra ára löngum ferli hefur þessi virta skáldkona aðeins skrifað fimm ljóðabækur, auk ljóða í tímaritum. Ævistarf Vilborgar liggur fyrst og fremst á sviði kennslu og barnabókmennta, en hún starfaði sem barnaskólakennari í hálfan fimmta áratug, og þær barnabækur sem hún hefur skrifað og þýtt skipta tugum. Þrátt fyrir það bera ljóð Vilborgar þess engin merki að vera aukabúgrein eða tómstundagaman. Allt frá upphafi hefur Vilborg fylgt þeirri reglu ímagistanna að teikna upp skýrar ljóðmyndir með orðum sem „hitta í mark“, ljóð hennar eru ekki „um það bil“ heldur „akkúrat“, tær og sjaldnast torskilin, þótt margt leynist undir yfirborðinu.

Fiskar hafa enga rödd, nýjasta bók Vilborgar, markar ekki beinlínis þáttaskil á ferli hennar, heldur er hún eðlilegt framhald af fyrri bókum. Yrkisefnin eru kunnugleg; ljóð um hugarheim barnsins eru sérstaklega áberandi. Við kynnumst sveitastelpunni sem fagnar nýju kúnni á bænum, syni flugfreyjunnar sem hefur meiri áhuga á því að teikna flugvélar en gera deilingardæmi í stílabókina sína og leikskólabarninu sem gleðst á haustmorgni yfir því að guð hafi sett glimmer á götuna. Fögnuður og lífsgleði eru helstu einkenni þessara ljóða. Ljóðið „Vor“ (bls. 14) fjallar um stúlku sem vaknar að morgni og uppgötvar að vorið hefur komið um nóttina: „Hún fann návist þess / eins og það væri manneskja / eða guð“. Hér er komið nýtt tilbrigði við gamalt stef, en ljóðið „Undur“, í Laufinu á trjánum, fyrstu ljóðabók Vilborgar, fjallar líka um það þegar vorið kemur að nóttu: „Þetta skeði í nótt / meðan ég svaf,“ segir þar. Upphafsljóðin í þessum tveimur bókum eiga líka margt sameiginlegt, bæði fjalla þau um mörk draums og veruleika. Ljóðmælandinn í „Raunveruleika“ (Fiskar hafa enga rödd, bls. 7) veit ekki hvort sumir dagar eru raunverulegri en aðrir, heldur „man aðeins drauminn / sem bjó í huga mínum“.

Titill bókarinnar er sóttur í ljóðið „Reynsla“ (bls. 12) sem er endurminning konu um atburð sem gerðist þegar hún var átta ára. Hún fangar síli með höndunum og sleppir því í bala þar sem hún ætlar að skoða það, en áttar sig ekki á því að vatnið í balanum er sjóðandi heitt svo að sílið rekur upp skerandi vein og deyr samstundis. Í þessu ljóði eru orðuð sannindi sem margar persónur í ljóðum Vilborgar eiga sameiginleg: „Hvað eru staðreyndir og skynsemi ef reynslan stangast á við hvorutveggja?“ Enginn trúir stúlkunni þegar hún segir að fiskurinn hafi veinað, því fiskar hafa enga rödd. Segja má því að í titli bókarinnar felist visst röklegt mótvægi við þann draumkennda og einlæga heim sem er svo áberandi í henni.

Ljóð um konur hafa lengi fylgt Vilborgu, jafnvel pólitísk kvennaljóð, og svo er einnig hér. Amman í ljóðinu „Klædd og komin á ról“ (bls. 8) sækir sér góðan dag með því að hneigja sig í sólarátt og fara með morgunbæn, íslensk alþýðukona sem er að sínu leyti jafnmikilvæg samfélagsleg stoð og trygga eiginkonan í ljóðinu „Vör“ (bls. 9) sem undirbýr komu eiginmanns síns af sjónum. „Mansöngur útivinnandi húsmóður“ (bls. 18-19) hefur undirtitilinn „Gömul tugga“, og má af því ráða að Vilborg nálgist viðfangsefnið með nokkurri gamansemi, þótt boðskapurinn sé alvarlegur. Ljóðið fjallar um húsmóður sem er svo upptekin einn morguninn að pakka niður fyrir manninn sinn sem er að fara til útlanda og koma börnum sínum í skólann og leikskólann að hún mætir sjálf of seint í vinnuna og fær skammir fyrir: „Verslunarstjórinn hneykslaður: / Þetta kvenfólk / það hefur ekkert tímaskyn“. Kona þessi á sér þjáningarsystur í eldra ljóði eftir Vilborgu, „Óði til mánans“ sem birtist í safnritinu Ljóð árið 1981. Þar talar kona sem ætlar að steyta skrúbbinn sinn framan í mánann, því þangað hefur engin kona verið send.

Vísunarheimar ljóða Vilborgar eru fjölbreyttir í þessari bók, líkt og fyrr. Íslensk myndlist er kveikjan að tveimur ljóðanna: Ljóðið „Landslagsmynd“ (bls. 27) er ort um eitthvert af Heklumálverkum Ásgríms Jónssonar og „Snót“ (bls. 31) er um höggmynd eftir Sigurjón Ólafsson. Í þeim báðum er listinni ljáð líf og raunverulegt yfirbragð, hrísla bærist við Heklurætur og höggmyndastúlka Sigurjóns horfir kankvís á skapara sinn. Ljóðið „Viðbótarsálmur (ónúmeraður)“ er ort út frá lokalínunum í „Passíusálmi nr. 51“ eftir Stein Steinarr, og hjá Vilborgu er það stúlkan með sægrænu augun sem talar. Trúarlegur undirstraumur bókarinnar verður breiðari í seinni hluta bókarinnar. Í ljóðinu „Þrír englar“ (bls. 36-7) heldur Vilborg áfram hugsun sem verður vart í bókinni Klukkan í turninum frá 1992, ellin hefur knúið dyra og dauðinn stiginn inn á athyglissviðið. Hjá Vilborgu er samt engan dauðabeyg að finna, endan kvíða heldur aðeins sátt við lífið og almættið.

Bókinni lýkur á þremur þýddum ljóðum eftir Sylviu Plath sem stinga nokkuð í stúf við heildaryfirbragð verksins. Tónn þeirra er myrkari og örvæntingarfyllri, og orðfarið heldur þæfðara. Þessi ljóð skipa sér ekki í röð bestu ljóðaþýðinga Vilborgar, einkum vegna þess hvað þau eru miklu þyngri í vöfum en frumtextinn, atkvæðin fleiri og línurnar lengri. Sú leikandi en svarta rómantík sem er aðaleinkenni Sylviu Plath skilar sér ekki fullkomlega, og skrifast það kannski á nákvæmnina sem hér verður Vilborgu fjötur um fót – þýðingarnar eru líklega of orðréttar til þess að geta staðið sjálfar.

Kennslukonan Vilborg og skáldkonan Vilborg eiga örugglega margt sameiginlegt. Samt birtist Vilborg Dagbjartsdóttir sjaldan sem kennslukona í ljóðum sínum, hún eftirlætur lesandanum að móta þá sýn sem hún tendrar og fer bil beggja á milli ímyndunar og staðreynda. Fiskar hafa enga rödd er vandvirknisleg og falleg bók, angurvær en full af spennu. Vonandi verður ekki langt að bíða næstu bókar frá Vilborgu Dagbjartsdóttur.

Kastað í flóanum

2005-03-31T13:13:00.000Z

Nýlega var bókin Kastað í Flóanum eftir Ásgeir Jakobsson endurútgefin af Bókafélaginu Uglu. Í bókinni er rakin sagan af upphafi togveiða við Ísland. Lýst er baráttu landsmanna gegn botnvörpunni og tilraunum erlendra auðjöfra til togaraútgerðar á Íslandi. Brugðið er upp lifandi mannlýsingum af þeim sem við sögu koma, til dæmis Einari Benediktssyni, Jóni Vídalín og Indriða Gottsveinssyni, fyrsta íslenska togaraskipstjóranum.

Bókin hlaut góðar viðtökur þegar hún kom fyrst út árið 1966 og bókmenntafræðingurinn Eiríkur H. Finnbogason skrifaði meðal annars eftirfarandi:

Bókin er þannig rituð, að hún ætti að geta orðið nokkur skemmtilestur hverjum sem er, þótt ekki væri fyrir annað en málfarið, sem bæði er myndrænt, mjög svo persónulegt og óvenju hispurslaust.

Á venjulegum sunnudegi

2005-03-27T19:09:00.000Z

Dýragarðssagan
Höfundur: Edward Albee
Leikstjóri: Halldór Magnússon
Leikfélag Hafnarfjarðar

Smáborgaralegur maður um fertugt, klæddur í brúnar buxur og ullarjakka, situr á bekk í Central Park á sunnudagseftirmiðdegi og les bók. Hann er truflaður við lesturinn þegar kæruleysislegur og nokkuð óheflaður náungi gengur upp að honum og segist vera að koma úr dýragarðinum. Aðkomumaðurinn byrjar að spyrja manninn á bekknum óþægilegra spurninga um hjónaband hans og börn, hvað hann hafi í tekjur og hvar hann eigi heima. Hann reynir að vera kurteis en er óneitanlega nokkuð brugðið við þessa undarlegu uppákomu.

Svona hefst leikritið Dýragarðssagan, fyrsta leikrit Edwards Albee frá 1959. Verkið er einfalt í sniðum, stuttur einþáttungur fyrir tvo leikara. Leikfélag Hafnarfjarðar setti þetta leikrit upp á dögunum í Lækjarskóla, og var þar um að ræða fimmtu og síðustu sýningu félagsins í seríu klassískra nútímaverka. Áður höfðu verið sýnd verkin Hamskiptin (Kafka), Beisk tár Petru von Kant (Fassbinder), Að sjá til þín maður (Kroetz) og Birdy (Wallace). Þessi verk eiga sameiginlegt að þau henta hinu nýja sviði leikfélagsins býsna vel, að Birdy kannski undanskildu sem er stærra í sniðum, þótt sú aðlögun hafi heppnast vel.

Í Dýragarðssögunni leikur Edward Albee sér að mörkum hversdagsleikans og fáránleikans og virðist komast að þeirri niðurstöðu að þau séu kannski ekki eins skýr og margir telja – stundum er það hversdagsleikinn sem er fáránlegastur af öllu. Leikritið gaf tóninn fyrir síðari verk Albees sem sum hver skarta mjög óvenjulegum persónum og aðstæðum, enda ekki að ósekju sem Albee hefur verið markaður bás undir merki fáránleikaleikhússins, eða „Theater of the Absurd“. Dýragarðssagan er stúdía á viðbrögðum „venjulegs“ borgara við óhugnanlegri röskun hversdagslífsins, hugleiðing um hvað það sé að vera öðruvísi, en umfram allt saga af manneskjum í óskiljanlegum heimi.

Í uppfærslu Leikfélags Hafnarfjarðar kemst þessi kjarni verksins ekki nógu vel til skila, þótt skemmtanagildið hafi verið talsvert. Munaði þar mestu um passívara hlutverkið, Peter, hlédræga bókabéusinn á bekknum sem var túlkaður afar skemmtilega af Gunnari Birni Guðmundssyni. Við að horfa á Gunnar leika kemst maður að því að hlutverk Peters er stærra en það virðist vera þegar leikritið er lesið. Hann skilaði vandræðagangnum og vaxandi hræðslunni þannig að áhorfendur gátu ekki annað en hrifist – oft byrjaði einhver í salnum að flissa af mjög litlu tilefni og það smitaði út frá sér. Það var erfitt annað en að finna til með þessum hrekklausa vesaling, sem lætur þó ekki bjóða sér hvað sem er og ákveður að verja bekkinn sinn áður en sunnudagurinn er úti. Hlutverk aðkomumannsins, Jerrys, er miklu erfiðara, þar er meiri texti og skapgerðarsveiflurnar stór þáttur. Guðmundur Lúðvík Þorvaldsson reyndist ekki nógu burðugur leikari til að túlka brjálæðislegt tal Jerrys – til þess var röddin of eintóna, þagnirnar of fáar og ákafinn ekki nógu mikill. Lokamínúturnar voru þó sterkasti leikræni hluti sýningarinnar, eftir að Peter fær nóg af yfirganginum. Þá fyrst var sem samleikurinn heppnaðist fyrir alvöru. Það er bara ekki öllum leikurum gefið að tala út í tómið svo lengi.

Leikmyndin var flott, þótt kannski hafi hún verið dálítið aðþrengd. Í leikritum Albees er grunntilfinningin oft sú að persónurnar séu lítið fólk í stóru tómi. Með marglitum snúrum umhverfis sviðið skapaðist þó viss þrívíð dýpt fyrir augað, sem getur e.t.v. virkað á líkan hátt. Helsti ókostur sýningarinnar var hins vegar þýðingin, sem var langt í frá nægilega góð. Í frumtextanum er texinn fyrst og fremst talmálskenndur, en í þýðingunni áberandi stirður og þunglamalegur. Heildartilfinningin í íslenska textanum var ekki eins mikil og í frumtextanum, ekki síst vegna þess að endurtekningarnar eða leiðarstefin í texta Albees (sagan af því sem gerðist í dýragarðinum, börn Peters og fjölskyldulíf hans) fletjast einhvern veginn út.

Ekki hefur enn verið gefið upp hvað Leikfélag Hafnarfjarðar tekur sér fyrir hendur næst. Með Dýragarðssögunni er lokað hring sýninga sem voru á heildina litið mjög skemmtilegt innlegg í íslenskt leikhús, þótt þær hafi verið heldur brokkgengar. Við fáum aldrei of mikið af klassísku 20. aldar leikhúsi eins og staðan er núna, og því við hæfi að enda á því að skora á önnur áhugaleikfélög að taka Hafnfirðingana sér til fyrirmyndar í efnisvali.

Síðbúin svör við rímnadómi Jónasar

2005-03-25T13:57:00.000Z

Á þriðja áratug tuttugustu aldar óskaði danski lýðskólakennarinn Holger Kjær eftir upplýsingum frá íslensku alþýðufólki um heimanám og uppeldi á Íslandi á 19. öld. Svörin sem honum bárust við þessum spurningum eru varðveitt á Þjóðminjasafninu og varpa athyglisverðu ljósi á viðhorf nokkurra einstaklinga sem fæddir eru á tímabilinu 1850 til 1900 til rímnakveðskaparins. Koma þar fram önnur viðhorf en þau sem Jónas Hallgrímsson viðraði í Fjölni í frægum dómi sínum um rímur eftir Sigurð Breiðfjörð. Má jafnvel lesa þau sem síðbúin svör við dómi Jónasar

Meðal þeirra sem tjá sig um rímurnar er Einar Jónsson (f. 1853) frá Stóra-Steinsvaði í Hróarstungu. Hann telur víst að ritdómur Jónasar hafi drepið rímnakveðskapinn en bætir við: „Ég hygg nú eigi að síður, að rímnakveðskapurinn hafi átt mikinn og góðan þátt í, að halda við lífsgleði þjóðarinnar og fróðleik hennar í gegnum hina löngu þrautatíma hennar. Það var mikilsverð tilbreyting fyrir hana, að þurfa ekki alltaf að hlusta á endurtekinn lestur sagnanna, en fá efnið sungið eða kveðið annað veifið.“ Jón Helgason (f. 1876) frá Brattahlíð í Svartárdal tekur í svipaðan streng: „Þá má telja rímunum það til gildis að þær hafa hjálpað mjög til að muna sögurnar því það er mikið sem það minnir á, ef vísa er til staðins.“

Lýsingar fleiri heimildarmanna minna jafnframt á að rímurnar voru ekki bara textar heldur líka tónlist sem flutt var við tilteknar aðstæður og skapaði sérstakt andrúmsloft. Ólafur Ólafsson (f. 1886) frá Haukadal í Dýrafirði rifjar upp, með vissri glýju í augum, að fornsagnalestur og rímnaflutningur hafi fléttast saman við handavinnu fólksins á kvöldvökunni. „Gekk þá verkið betur. Kambarnir örguðu, rakkarnir suðuðu, slögin urðu tíðari í skeiðinni hjá vefaranum, skyttan þaut óðfluga, en yfir allt þetta ómaði kvæðalagið eða sögulesturinn af köppunum fornu, hetjunum hugumstóru og guðunum gömlu. Þannig var sveitalíf íslenskt fram á síðasta mannsaldur.“ Jóhannes Guðmundsson (f. 1892) á Þórólfsstöðum í Kelduhverfi tengir rímnaflutninginn hins vegar fátíðu veisluhaldi: „Man ég ekki til að ég heyrði rímur kveðnar nema í brúðkaupsveislum þegar menn voru orðnir hreifir af víni. Söfnuðust gömlu mennirnir þá saman stundum og kváðu rímur eftir Sigurð Breiðfjörð, einkum bardagarímur og létu þá all vígmannlega. Varð stundum að þessu góð skemmtun.“

Viðamesti vitnisburðurinn af þessu tagi er hins vegar í svari Eskfirðingsins Björns Guðmundssonar (f. 1874) til Holgers Kjær. Björn skrifar:

„Þótt rímur væru nær aldrei kveðnar hér á heimilinu heyrði ég þær samt kveðnar annars staðar, en því miður aldrei til bestu „kvæðamannanna“, en svo voru þeir nefndir er best þóttu kveða rímur. Það var og sérstök list, sem fáum var gefin. Best þótti að heyra „kveðið saman“, en þá kváðu fleiri en einn, og þurftu þeir að vera vanir því ef vel átti að fara. – Ég var svo heppinn að heyra kveðið saman tvisvar til þrisvar sinnum, og þótti mikið til þess koma, enda voru þeir sem „kváðu“ vanir því og sæmilegir raddmenn.

Eftir því sem ég veit best mun kveðskapur hér í sveit hafa verið í hnignun í æsku minni, því rímnakveðskapur á kvöldvökum var svo sjaldgæfur. En við ýmis tækifæri – og helst ef menn höfðu bragðað áfengi – var kveðið. Man ég einkum eftir því í veislum, á veitingahúsum, í sjóferðum þegar siglt var, og síðast og ekki síst álandlegudögum í fiskiveri. Einnig var kveðið í fjárleitum – göngum – á haustin þar sem menn höfðu náttdvöl. Hefir mig oft furðað á því hve mikið menn kunnu af alls konar vísum, bæði úr rímunum sjálfum, og svo ýmsar lausavísur.

Þegar vel er kveðið get ég vel hugsað mér að fleirum muni fara sem mér. Kvæðalagið og allur blærinn í kveðskapnum hefir undarleg kitlandi áhrif á mann, það er eins og manni hitni stundum um hjartarætur, en hinn sprettinn er sem kalt vatn seitli um mann allan, eða kaldur gustur lengst framan úr öldum leiki um mann. Eða einhver seiðandi, töfrandi kraftur fylgi kveðskapnum, kraftar sem maður verður ósjálfrátt var við, en skilur ekki, veit ekki hvaðan er runninn eða hvert hann stefnir. Maður kann vel við áhrifin, eitthvað kunnlegt og laðandi fylgir þeim, eða eins og gamall kunningi og vinur sé kominn eða maður viti af honum í nálægð. Og í huga manns fæðast ýmsar þrár og eftirlanganir, − fæðast og deyja hver á eftirannari, koma ósjálfrátt og hverfa eins, maður ræður ekki við þetta, en gefur sig á vald áhrifunum og lætur berast viljalaust með straumnum. − Og þegar kveðskapurinn þagnar, vara samt áhrifin, strengir þeir er kveðandin hefir vakið í huga manns, óma enn um stund, misjafnlega lengi eftir atvikum; og hverfa raunar aldrei til fulls, við endurminninguna taka þeir aftur til að hljóma og þá vakna sömu kenndir aftur, en eðlilega daufari, og ef til vill með öðrum litum − en þó svo skýrar að ómögulegt er að villast á þeim.

Rímnakveðskapurinn er æfagamall, og átti á liðnum öldum mjög sterk ítök í íslensku þjóðinni, enda finnst mér ekki ósennilegt, að hún eigi honum meira að þakka en nú er almennt talið eða viðurkennt. Og er nú óhugsandi að áhrif þau er hann hafði á mig og ég hef reynt að lýsa hér að framan eigi meðal annars rót sína að rekja til þess að kveðskapur þessi er arfur „Íslendingsins“ − gjöf frá forfeðrum hans − lengst framan úr tímum.

Um efni rímnanna verð ég fáorður, enda fá menn besta hugmynd um það með því að kynna sér rímurnar sjálfir. En ég get ekki varist því að benda á það að þótt efni þeirra og orðfæri sé að mörgu leyti ábótavant, þá er í mörgum þeirra sterk siðferðileg undiralda, sem óspart lofar allt hið góða og göfuga í fari manna, en lastar hitt; sem málar dygðirnar með björtum litum, en lestina og ódrengskapinn með dökkum. Og aðeins eitt enn. Rímurnar sem ég kynntist hvöttu mig mjög til að ná í sögurnar sem þær voru orktar útaf og urðu þannig til að auka lestrarþrá mína.“

Vart er hægt að hugsa sér skemmtilegra og andríkara svar við gagnrýni Jónasar á rímurnar, nema ef vera skyldi hin glæsilega útgáfa kvæðamannafélagsins Iðunnar og Smekkleysu á Silfurplötum Iðunnar.

Ultra-la-la

2005-03-15T01:05:00.000Z

Ég var staddur í Mexíkó fyrir nokkrum árum síðan og gerði þar mikla athugun sem ég mun koma að eftir stuttan inngang á þessum pistli. Þó að við sneiðum framhjá kaktusum, tequila, fjórhliðuðum píramídum, og litskrúðugum markvörðum þá er Mexíkó afar áhugavert land sem gaman er að bera saman við okkar eigið. Að sjálfsögðu er rétt að taka það fram að það finnast í raun engar afgerandi forsendur fyrir því að bera samfélagshætti Mexíkó saman við Norðurlandaþjóð eins og Ísland enda eru íbúarnir miklu fleiri og atvinnuvegir aðrir. Þrátt fyrir það hef ég alltaf leyft mér að staldra við ákveðna þætti í mexíkósku samfélagi til að glöggva mig betur á því íslenska.

Mexíkó hefur aldrei haft velferðarkerfi á borð við hið vestur-evrópska. Sterkt miðstýrt ríkisvald hefur þó alltaf verið til staðar, en það hefur frekar verið fólki til bölvunar, valdið spillingu og óreiðu. Fólk er skattlagt en í stað þess að dreifa hinum sameiginlega sjóði í sjúkrahús og menntastofnanir eru keypt vopn eða byggðar glæsilegar forsetahallir til að styrkja virðinguna fyrir ríkinu enn frekar. Þetta er sögð saga og ríkjandi vandamál í meiri hluta lýðvelda heimsins. Það sem okkur finnst sjálfsagt á Íslandi þurfa menn að berjast fyrir annars staðar í heiminum. Öll þjónusta er einkavædd og stríðið er hart. Það kann því engan að undra að frjálshyggjan í Mexíkó hefur ekki yfir sér neinn glamúr-brag. Þar finnast hvergi nýútskrifaðir viðskiptafræðingar í De Fursac jakkafötum sem prísa frjálsan markað enda eru allir of uppteknir við að verða ekki undir og frjálshyggjan löngu búinn að snúast í andhverfu sína. Mexíkóar búa í samfélagi þar sem ekkert er öruggt. Þar sem fólk byrjar að safna fyrir útför sinni fljótlega eftir fermingu og þar sem allir hlutir, hversu sjálfsagðir sem þeir þykja hjá okkur, eru orsakir deilna og stríðs.

Þessi inngangur var nauðsynlegur til að ég geti með einhverju móti útskýrt þá einkennilegu hugsun sem skaust upp í huga mér þegar ég komst að því mér til mikillar furðu að mjólk, hvíti drykkurinn úr beljunum, heitir ekki mjólk eða leche í Mexíkó heldur Ultra-la-la. Einhvern tímann, ég veit ekki hvenær eða hvernig, hefur einhverjum mjólkurframleiðandanum ekki þótt nógu söluvænlegt að selja mjólk undir sínu náttúrulega nafni og byrjað að kalla hana eitthvað annað. Ég veit ekki hvað það var. Kannski var það Leche-Plus eða Super-leche eða eitthvað álíka tilgangslaust. Þessi nýja ofur-mjólk hefur þá byrjað að seljast mun betur heldur en hin venjulega mjólk og það hefur fengið einhvern samkeppnisaðilan til að toppa ofurmjólkina og hann hefur þá kannski hent fram nafninu Super-lech’-plus. Þannig hefur þetta algerlega tilgangslausa stríð haldið áfram og það þarf enginn að segja mér að því sé lokið. Árið 2001 hét mjólk í Mexíkó Ultra-la-la. Afhverju? Jú, útaf því að það vill að sjálfsögðu engin kaupa mjólk ef hann getur keypt hvítan últrasafa á sama verði. Og í hvernig umbúðum skyldi þessi safi svo vera? Glærum ómerktum glerflöskum? Nei, neon-bleikum glans stútum með boogie-nights letri. Að sjálfsögðu.

Á Íslandi hefur mjólkin einnig verið í smá krísu undanfarin ár. Virtir læknar segja að betra sé að þamba ólívuolíu en að húða á sér innyflin með gerilsneyddri kálfafæðu. Slíkt hjal er bara tíska eins og allt annað. Mjólkin breytist ekkert, hún er alltaf jafn hvít og lyktarlaus, hún er sumum holl en öðrum ekki, og óþarfi að koma með öfgafullar allt-eða-ekki yfirlýsingar í því sambandi. Ég sé enga ástæðu til að deila út af mjólk. Ef menn ætla að deila yfir einhverjum vökva ætti það frekar að vera olía eða eitthvað sem meiri peningalykt er af. Samt, útaf okkar heimskulega sjálfmiðaða samkeppnisrúnki, þurfum við að gera mjólk að einhverju rosalegu máli. Svar mjólkurframleiðanda við tískuþvaðri læknanna er að gera mjólk að einhverjum sex-safa. Milljónum hefur verið eytt í að búa til sjónvarpsauglýsingar þar sem einhverjar retro-jazzballet-stíliseraðar thunder-píkur ropa mjólkinni út úr sér undir dunandi pornó-bassa. Og hvert er markmiðið með þessum auglýsingum? Jú, að breyta ímynd mjólkur. Það er alveg ómögulegt að fólk sjái fyrir sér einhverjar uppþornaðar mjaltakerlingar þegar mjólk ber á góma. Besta leiðin er náttúrulega að hætta að nota orðið mjólk enda hljómar það eins og einhver kúaafurð. Ultra-la-la kemur sterklega til greina en það er víst frátekið. Mjólkin skal heita Muu. Og þið þurfið engar áhyggjur að hafa, það er hægt að fá létt- og ný-muu og bráðum verður eflaust hægt að skola kornflexinu niður með Ultra-muu eða LGG-muu-muu-plús. Og já já, ég næ alveg tengingunni, kýrin segir “muu”, en samt köllum við þorskalýsi ekki ekki neitt. Náðuð þið þessum? Tvöföld neitun og mikill hraði. Úpps, aðeins of sleipur.

Eða er ég kannski bara svona gamaldags? Er ég kannski mesti hálfvitinn af öllum? Er ég maðurinn sem rembist eins og rjúpan við staurinn við að predika yfir fólki að hætta að deila um sjálfsagða hluti en geri svo ekki annað en að hella bensíni á bálið? Ég tel mikilvægt að varpa þessu fram. Því þótt ótrúlegt megi virðast þá er ég ekki enn eitt kaldhæðnisfíflið sem tel nauðsynlegt að snúa út úr öllu sem gert er til að kreista fram nokkur ha-ha. Ég hef verulegar áhyggjur af raunveruleikaskyni nútímamannsins og ég vona að enginn lesandi sé svo heimskur að halda að þessi mjólkurpistill sé upphaf og endir málsins. Hér er aðeins um lítið dæmi að ræða. Við lifum í heimi sem er svo brenglaður að það veldur hausverki, ef ekki þunglyndi, að reyna að horfast í augu við hann. Afhverju má mjólk ekki bara vera mjólk? Afhverju þarf að láta fólk fá standpínu til að það kaupi sér tannbursta? Við nútímamennirnir glottum oft yfir heimsku horfinna kynslóða. Við hlæjum að tvöföldu siðgæði viktoríutímans eða stéttaskiptingu miðalda en getum ekki fengist til að horfast í augu við heimsku dagsins í dag. Öll okkar orka fer í gagnkvæmar ögranir og sýndarmennsku. Allt okkar kerfi byggist á frjálsu vali en hvað stoðar það þegar valið stendur á milli muu eða mjólkur? Þegar betur er að gáð veljum við aldrei neitt. Olíufélögin eru bara þrjú mismundandi lógó, símafélögin hafa símanúmer sem byrja á mismunandi tölustöfum og tryggingafélögin eru staðsett á mismunandi stöðum í bænum. Það er kominn tími til að Hamlet fái sér stóran spegil og líti í hann með Harry Klein svip og segi: ,,Check dich Mann”. Eða er það ekki svona sem maður endar póst-módernískar greinar? Hvað segið þið sérfræðingarnir? Of flókið? Ýkt óheppnir.

Stórisannleikur Kviksögu

2005-03-14T14:55:00.000Z

Mjög góð grein eftir Ingólf Margeirsson, sem ber yfirskriftina Teflt við söguna, birtist á vefritinu Kviksögu 8. mars. Greinin er um póstmódernisma og einsögufræði. Hún fjallar á mjög skynsaman hátt um ýmislegt sem ég hef velt mikið fyrir mér að undanförnu og mér finnst ástæða til að mæla með henni.

Ingólfur hittir að mínu mati naglann á höfuðið í lok greinar sinnar þegar hann segir eftirfarandi:

Það jákvæða við póstmódernismann, líkt og við marxismann er að hann víkkar út sögutúlkun okkar, færir okkur ný verkefni og nýja hugsun. En sem heildarkenning dugar hvorki póstmódernisminn né marxisminn til lengdar. Uppreisnin er því stutt – en skemmtileg. Helsti kostur einsögunnar er að hún er skemmtileg, það er orðið skemmtilegt að lesa sögu, ekki síst vegna þess að einsagan treður ekki slóðir hinnar þungu, byrókratísku hefðar. Hún hafnar miðlægum hugsunarhætti en hampar hugmyndalegri margræðni, rýfur tengsl veruleika og tungumáls. Það er ekki lítið afrek í sjálfu sér. Einsagan er því allt í senn: nýstárleg, fræðandi og upplyftandi. Engu að síður er kjarni málsins: Við verðum alltaf að skoða hlutina í víðu samhengi. Horfa yfir allt taflborðið eins og góðir skákmenn í stað þess að einbeita okkur að fáum leikjum í einu horninu. Þá gætum við tapað skákinni við söguna eða jafnvel fallið á tíma.

Það er hvimleitt og allt of algengt að fólk sem hafnar einhverjum stórasannleik, finnur nýjan stórasannleik, sem það veðjar á. Póstmódernistar og einsögufræðingar ættu að hafa það í huga að þeirra nálganir eru ákveðin sýn á veruleikann, sem er ekki sú eina rétta, heldur aðeins ein af mörgum. Markmið þeirra ætti ekki að vera að fá fólk til að hafna öðrum nálgunum (eins og ég og fleiri hafa óneitanlega á tilfinningunni), heldur að fá fólk til að tileinka sér þeirra nálgun ásamt öðrum nálgunum.

Fyllt í eyðurnar

2005-03-09T15:19:00.000Z

Þórarinn Eldjárn: Baróninn
Vaka-Helgafell, 2004

Halldór Laxness sagði einhverju sinni í viðtali að ef sér hafi tekist vel upp með Gerplu hafi það verið vegna þess að hún er byggð á bókmenntaverki sem er ákaflega misjafnt í stíl og samsetningu, og átti þar við Fóstbræðra sögu. Þessu grundvallaratriði hafi t.d. Jóhann Sigurjónsson flaskað á þegar hann skrifaði leikritið Mörð Valgarðsson, sem byggt er á Njálu. Njála er einfaldlega of mikið listaverk til þess að hægt sé að bæta neinu við hana, svo það sé ekki nema von að Jóhanni Sigurjónssyni hafi fatast í það skipti.

Þessi orð koma í hugann þegar litið er til söguefnisins sem Þórarinn Eldjárn hefur valið sér í nýjustu skáldsögu sína, Baróninn. Sagan fjallar um fransk-bandarískan barón, Charles Gauldrée Boilleau, sem fluttist til Íslands 1898 og hóf hér umsvifamikinn atvinnurekstur, reisti stórbýli í Borgarfirði og stærsta fjós landsins í Reykjavík. Hann var tónskáld og sellóleikari og gerði sitt til að kynna Íslendinga fyrir borgaralegri, klassískri tónlist sem þá var alls óþekkt í landinu. Og víst er um það að í sögu barónsins eru margar gloppur, hann var dularfullur maður sem fáir vissu hvaðan kom eða hvað gekk til. Heimildir um lífshlaup hans eru æði slitrukenndar, blaðagreinar, bréf og bókarkaflar á stangli. Rými Þórarins til skrifanna er því mikið, og með bók sinni hefur honum tekist að mynda sterka og sannfærandi heild úr brotunum, listaverk þar sem mætast fjölmargir þræðir úr Íslands- og mannkynssögu 19. aldar. Í síðustu köflum má segja að sagnfræðin nái yfirhöndinni yfir skáldskapnum þar sem raunverulegar blaðafréttir og bréfaskrif eru birt óbrjáluð.

Baróninn byrjar með hvelli – í bókstaflegum skilningi þess orðs – á því að baróninn bindur enda á líf sitt í lest á Englandi. Hann er þá eignalaus og Íslandsævintýrið er að baki. Athygli lesandans er þannig tekin tangarhaldi strax á fjórðu blaðsíðu, forvitnin um orsakir þessarar miklu óhamingju rekur hann áfram við lesturinn. Síðan er sagan rakin jafnt og stígandi frá því að baróninn kemur fyrst til Íslands.

Frásögnin er á þremur sviðum. Meginhluti textans er þriðjupersónufrásögn af veru barónsins hér á landi og er hver kafli dagsettur. Sjónarhornið miðast að miklu leyti við Íslendingana sem eru fullir spurninga um takmark og tilgang þessa óvenjulega heimsmanns. „Kjaftaklöppin“ á Skólavörðuholti, þar sem alþýða manna kemur saman til að slúðra, verður að miðju þessara vangaveltna. Í öðru lagi er sagan sögð í bréfum bræðra barónsins, Bentons og Philips, til bróður síns á Íslandi. Með þessum bréfum er skapað mótvægi við draumkennt vafstur barónsins, þeim fylgir jafnan peningasending frá bræðrunum sem baróninn hefur óskað eftir til að geta haldið áfram að fjármagna ævintýri sín, en tónninn í bréfunum einkennist af miklum efasemdum um þessi umsvif. Í þriðja lagi er um að ræða dagbókarfærslur Philips Boilleau, yngsta bróðurins, skrifaðar rúmum áratug eftir andlát barónsins. Hann skoðar atburðina úr fjarlægð og tilgreinir líka ýmsar upplýsingar um æsku þeirra bræðra, ætt og uppruna. Philip er bitur í garð íslensku þjóðarinnar sem hann telur að hafi gert sér bróður sinn að féþúfu og stuðlað þannig að falli hans. Í dagbókarköflunum kemur í ljós hversu bein tenging baróninn var við mörg stórmenni mannkynssögunnar á 19. öld, t.a.m. Teddy Roosevelt Bandaríkjaforseta, Napóleon þriðja Frakkakeisara og John Charles Frémont, sem var fyrsti ríkisstjóri Kaliforníu.

Stíll sögunnar er laus við öfgar og glæsileiki hennar er að miklu leyti falinn í nokkrum lykilsenum sem eru táknrænar án þess að vera tilgerðarlegar, og varpa ljósi á persónur og aðstæður á afar hugvitssamlegan hátt. Í einu atriðinu er t.a.m. greint frá því þegar baróninn leikur svítu eftir Bach á sellóið á sama augnabliki og barn fæðist á næstu hæð fyrir ofan. Þetta barn er Engel Lund sem síðar varð fræg söngkona. Eins er um fyrstu endurminningu Philips frá því þegar þeir bræðurnir eru eins og tveggja ára. Þeir eru að leika sér saman þegar hestur fælist rétt hjá þeim, hleypur í átt til þeirra og stekkur yfir þá. Philip, sem er eins árs, skríkir af kæti yfir þessu atviki, en Charles, sem er tveggja og hálfs, verður frávita af hræðslu. Philip verður því að passa hann, og þetta atvik gefur tóninn fyrir samskipti þeirra allar götur síðan.

Boilleau barón er maður stórra þversagna, í senn fulltrúi hinnar gömlu Evrópu og hinnar nýju Ameríku, og hefur aldrei fest rætur á neinum stað um ævina. Hann er breyskur en trúir á drauma sína, og skapgerð hans er eins og öldugangur: Stundum geysist hann fram í framkvæmdagleði en öðrum stundum er hann fullur sjálfsvorkunnar. Þótt hann sé afar mistækur kaupsýslumaður er hann einlægur og hæfileikaríkur tónlistarmaður. Í dagbókarskrifum Philips svífur alltaf yfir vötnunum spurningin um hvort Charles hefði ekki farnast betur ef hann hefði aldrei til Íslands komið og einbeitt sér frekar að frama innan tónlistarinnar.

Baróninn er saga um brostnar vonir, hún hefst um vor og lýkur um haust. Þrátt fyrir það leiftrar allt um leið af þeirri fínlegu gamansemi sem er einkenni Þórarins. Hún felst ekki síst í sjálfsvísun frásagnarinnar eins og hún birtist í dagbókarfærslum Philips sem talar um að örlög bróður síns séu skáldlegri en nokkur veruleiki, og hittir þar naglann á höfuðið. Hann harmar ósegjanlega að öll bréf sín til bróður síns skuli hafa endað í dánarbúi hans uppi á Íslandi þar sem þau bíða þess eins að verða „rithöfundum og lygurum“ að bráð. Það er óhætt að fullyrða að fáir verði sviknir af því að lesa Baróninn og upplifa þær tvíbendu tilfinningar sem kvikna við lesturinn. Því þótt sagan sé harmræn kemst maður ekki hjá því að hrífast og gleðjast yfir þessari sagnfræði Þórarins Eldjárns, blandinni dásamlegri lygi.

Kviksaga og kanónan

2005-03-06T19:59:00.000Z

Flestir þekkja orðið „kanóna“. Orðið vísar til einhvers sem er talið æðra en eitthvað annað, en er notað í margvíslegum skilningi. T.d. er hægt að tala um heildarkerfi þeirra bókmennta sem eru viðurkenndar sem „góðar“ af málsmetandi stofnunum samfélagsins sem kanónu. Jaðarhöfundar og „vondir“ höfundar eru þannig ekki flokkaðir sem hluti af kanónunni. Eins og nærri má geta eru ekki allir mjög hrifnir af því að myndað sé svona stigveldi bókmennta þar sem sumir höfundar eða sumar bókmenntagreinar eru flokkuð sem merkilegri en önnur. Öll verk tiltekins höfundar geta líka verið kölluð kanóna. Þannig má t.d. tala um að eintal Hamlets um sjálfsmorð sé einna frægasta ræðan í allri Shakespeare-kanónunni.

Í mörgum tilvikum er þetta kristið orð. „Kanóna“ vísar í kirkjulegu samhengi til safns þeirra rita sem viðurkennt er að eigi heima í helgri ritningu. Hinar svokölluðu apókrýfu bækur eru þær bækur sem komu til greina í Biblíuna en voru ekki samþykktar að lokum. Mér er ekki fullkunnugt um hvaða þættir réðu mestu um það hvaða bækur rötuðu inn í Biblíuna en veit þó að í frumkristni og á miðöldum var mjög algengt að reynt væri að „kanónísera“ texta með því að eigna þá höfundum sem höfðu raunverulegt kennivald. Þannig reyndu minni spámenn stundum að eigna sinn eigin texta höfundum sem voru svo frægir að með því að festa nafn þeirra við textann var framgangur verksins tryggður og líkurnar á því að fólk tæki boðskap textans alvarlega jukust stórlega. Þetta er ekki bundið við kristnina eina, frá Grikklandi hinu forna eru t.a.m. varðveitt kvæði sem kölluð eru hómerískir hymnar. Talið er næstum öruggt að þessi kvæði séu ekki eftir Hómer sjálfan, heldur hafi þau verið eignuð honum síðar, annað hvort til þess að auka vinsældir þeirra eða vegna þess að þau hafi þótt svo góð að útilokað hafi verið að einhver annar en höfuðskáld fornaldarinnar hafi samið þau.

Í dag er fremur sjaldgæft að fólk reyni að kanónísera texta, enda hefur höfundarnafnið verið í nokkuð föstum skorðum síðustu tvær aldirnar. Það er miklu algengara að þessu sé snúið við, þ.e. að fólk taki texta annarra og geri hann að sínum. Í síðustu viku gerðist þó sá fremur óvenjulegi atburður í netheimum að á þeim hluta vefritsins Kistunnar sem nefndur er Kviksaga birtist grein sem eignuð var íslenskum bókmenntafræðingi og rithöfundi, en skömmu síðar kom á daginn að sá sem var titlaður höfundur greinarinnar hafði alls ekki skrifað hana. Greinin hafði bara verið eignuð honum án hans samþykkis eða vitundar, en raunverulegs höfundar greinarinnar hefur enn ekki verið getið neins staðar.

Áður en lengra er haldið er rétt að reyna að geta sér til um ástæður þessa uppátækis. Sú skýring sem virðist líklegust er að hér hafi verið um hefðbundna „kanóníseringu“ að ræða, að ritstjórn Kviksögu hafi vilja gefa greininni aukið vægi með því að ljúga því að lesendum sínum að hún hafi verið eftir þennan tiltekna höfund. Þannig virðast þeir hafa beitt aldagamalli aðferð til að gera boðskap sinn gjaldgengari í umræðunni. Þetta er óneitanlega dálítið þversagnarkennt í ljósi þess að Kviksaga er vefritlingur sem virðist hafa þá meginreglu að birta greinar þar sem barist er gegn kanónum af öllu tagi. Ritstjórnarstefna Kviksögu einkennist umfram allt af menningarlegri útjöfnun, þar sem hinu smáa, hjásetta og hversdagslega er hampað, en grafið er undan allri upphefð („upphefð“ er mikið uppáhaldsorð hjá ritstjórn Kviksögu) og menningarlegri skurðgoðadýrkun. Burtséð frá því hvort Kviksaga er góður eða slæmur vefritlingur verður þó að viðurkennast að efnistökin einkennast ekki af sérlega mikilli breidd. Flestar greinarnar eru skrifaðar út frá sama reiknilíkani, ekki ósvipað og tíðkast á flestum vefritum hinna pólitísku ungliðahreyfinga. Á Kviksögu eru allar gjörðir fólks sem lætur eitthvað til sín taka á sviði menningarinnar metnar út frá sama kvarða, því hvort viðkomandi sýnir tilraun til andófs gegn kanónunni (sem er alltaf gott) eða hvort hann „steypir eigin haus og hugsun“ (hvað sem það nú þýðir) með því að styrkja ríkjandi ástand.

Greinin sem getið var hér að framan bar þann snjalla titil „Hin íslensku bókmenntaverðlaun.is“ og var eignuð Hermanni Stefánssyni. Þar sem hún er nú eilíflega horfin lesendum Kviksögu (og ekkert situr eftir nema þessi nafnlausa afsökunarbeiðni) er við hæfi að glugga í greinina hér og reyna að draga af henni einhvern lærdóm.

Tilefni greinarinnar er stutt innslag í útvarpsþættinum Víðsjá föstudaginn 25. febrúar sl. þar sem umsjónarmaður þáttarins, Eiríkur Guðmundsson, brá á leik með skáldunum Braga Ólafssyni og Sjón. Um var að ræða „ljóðaeinvígi“ á léttum nótum þar sem skáldin vörpuðu fram tilvitnun í eigin ljóðabækur sem hinn aðilinn skyldi síðan svara með tilvitnun í eitthvert af sínum verkum, e.k. uppfærð útgáfa af þeirri list að kveðast á. Hinn ímyndaði Hermann Stefánsson talar í háðskum tón um þetta uppátæki í grein sinni, líkir skáldunum við framsóknarmenn á þorrablóti úti á landi og segist „vona að þeir komist á listamannalaun sem fyrst“. Sú staðreynd að báðir þessir höfundar hafa nýlega fengið verðlaunaútnefningu er margítrekuð í máli greinarhöfundar. Gagnrýni greinarhöfundarins beinist þó einkum að stjórnanda Víðsjár, Eiríki Guðmundssyni, og er hann sakaður um að hafa verið ósáttur við tilnefningarnar til hinna íslensku bókmenntaverðlauna af þeirri ástæðu einni að vinir hans hafi ekki verið tilnefndir.

Höfundur greinarinnar „Hin íslensku bókmenntaverðlaun.is“ bendir á þá mótsögn í afstöðu Eiríks til verðlaunaafhendinga að hann hafi annars vegar sagt í Víðsjá að bókmenntir og markaður ættu ekki samleið, en hins vegar hafi hann komið að því að skipuleggja ímynduð bókmenntaverðlaun á vegum bókaforlagsins Bjarts fyrir síðustu jól með það að augnamiði að auka bóksöluna. Heimild greinarhöfundar er samtal á forlagsskrifstofunni sem á að hafa farið fram milli Eiríks, Hermanns, „Jóns Karls [Helgasonar] og feðgana [svo] Snæbjarnar [Arngrímssonar] og Magnúsar“. Þar sem höfundur greinarinnar er ímyndaður hlýtur þetta samtal líka að vera ímyndað, og ásakanir um óheilindi Eiríks Guðmundssonar þar af leiðindi byggðar á sandi. Velta má þó fyrir sér hvort aðkoma „Magnúsar“ að þessum ímyndaða fundi gefi vísbendingu um raunverulegan höfund greinarinnar, en einn af ritstjórum Kviksögu heitir Magnús Þór Snæbjörnsson. Snæbjörn Arngrímsson á hins vegar engan son sem heitir Magnús.

Í framhaldinu er Eiríkur sakaður um einfeldni og birtur er fjöldi tilvitnana í víðsjárpistil hans sem fluttur var daginn eftir að tilnefningar til íslensku bókmenntaverðlaunanna voru opinberaðar fyrir síðustu jól. Þegar greinin er lesin með þeirri vitneskju að Hermann er ekki raunverulegur höfundur hennar sést berlega að málið er þó tekið með ákveðnum silkihönskum og fjölmargir varnaglar slegnir. Hinn ímyndaði Hermann kallar Eirík „vin“, „sinn góða félaga“ og fleira í þeim dúr. Þar sem greinin sekkur hvað dýpst dregur höfundur hennar Matthías Viðar Sæmundsson inn í umræðuna og kallar hann „vin okkar heitinn“.

Af þessari grein kviksögumanna má ráða að þeir svífast einskis í baráttu sinni gegn hinni alræmdu upphefð sem þeir sjá í hverju horni. Í „Hin íslensku bókmenntaverðlaun.is“ er jafnvel vegið að heiðri nafngreindra manna úr skjóli nafnleyndar. Af þessu tilefni má vitna í 2. mgr. 4. gr. höfundalaga nr. 73/1972, þar sem segir: „Óheimilt er að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi, er skert geti höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni.“ Mín ráðlegging til ritstjórnar Kviksögu er að glugga í þessi lög næst þegar þeir hugsa sér að ráðast á þá sem fara í taugarnar á þeim. Við hin, lesendur Kviksögu, fylgjumst spennt með framhaldinu, því það er aldrei að vita hverju þessir postular póstmódernismans, þessir riddarar einsögunnar taka upp á næst í baráttunni sinni.

Óendanleg og skilyrðislaus samkennd með öllu sem er

2005-03-04T16:04:00.000Z

Á mínum framahaldsskólaárum skrifaði ég heimskulega grein þar sem ég mærði egóisma. Egóið hefur verið mér hugleikið síðan. Afstaða mín til þess hefur rokkað dálítið síðustu árin, en yfirleitt hef ég þó verið frekar neikvæður gagnvart því. Ég held að það sé alla vegana nauðsynlegt að vera meðvitaður um egóið; hvernig það starfar, hvernig það hefur áhrif á allt.

Egóið þrífst á einhvers konar baráttu. Egóið velur sér einhvern málstað og gerir þann málstað hluta af sér og sinni sjálfsmynd. Egóið og málstaðurinn verður eitt. Síðan vill egóið styrkja þá sjálfsmynd og til þess er píslarvættisaðferðin helst notuð. Egóið vill deila um málstaðinn og verða fyrir árásum vegna hans, því að þá finnur það til sín, það eykur sjálfsvitund og sjálfselsku egósins. Egóið þrífst einnig í tímanum – í fortíð og framtíð. Hin líðandi stund er óvinur egósins og það vill sífellt láta hugan reika um fortíð og framtíð, því að slíkar hugsanir styrkja egóið og láta það finna til sín.

Allt efni í alheiminum á sér sameiginlegan uppruna, sameiginlega rót. Þó að við greinum mismundandi hluti í kringum okkur, lítum á eina manneskju sem einingu, eitt tré sem einingu, einn stein sem einingu og svo framvegis, þá er þetta ekki svo einfalt. Heimurinn er á vissan hátt einn og óskiptur. Flestir líta á sjálfan sig sem mjög afmarkaða einingu, en það er ekki svo. Sjálf fólks er ekki mjög afmarkað, heldur er það mjög tengt umhverfi okkar og öðrum sjálfum (nútíma sálfræði styður þessa fullyrðingu). Í raun má ganga svo langt og segja að okkar sanna sjálf sé heimurinn allur. Hver og einn getur bælt niður egóið og tengst þessu sanna sjálfi. Tilfinningin sem fylgir því er óendanleg og skilyrðislaus samkennd með öllu sem er. Að vera eitt með öllu.

Á hinn bóginn væri það ekki farsælt fyrir mannlíf á jörðinni að bæla egóið alveg niður. Það er mikill drifkraftur fólginn í egóinu. Það yrðu litlar efnislegar framfarir án þess.

Ég held að lausnin sé að vera meðvitaður um hið sanna sjálf, en nota hins vegar egóið til jákvæðra hluta. Láta hið sanna sjálf hafa stjórn og taumhald á egóinu.

Á slóðum Jóns Sigurðssonar

2005-02-20T00:40:00.000Z

Ritið Á slóðum Jóns Sigurðssonar eftir Lúðvík Kristjánsson verður að teljast eitt af þeim höfuðverkum sem samin hafa verið um ævi og störf sjálfstæðishetju Íslendinga, Jóns Sigurðssonar, forseta. Bókin skiptist í þrjá meginkafla eða bókarhluta og undir þeim eru fjölmargir undirkaflar. Segja má að bókin sé í raun þrjár aðskildar, en þó eðli málsins samkvæmt nátengdar, frásagnir. Um það segir höfundurinn: „Þetta rit, sem ég hef kosið að nefna „Á slóðum Jóns Sigurðssonar“, er ekki samfelld saga, heldur þættir með auðsæjum tengslum.“

Fyrsti kaflinn fjallar um þjónustu Jóns við Íslendinga og íslenzka hagsmuni, þá yfirleitt meira eða minna launalaust. Kaflinn fjallar í fyrstu einkum um störf Jóns fyrir Bókmenntafélagið, í annan stað um skrif hans og uppfræðslustörf, þá einkum með útgáfu Nýrra félagsrita, og að lokum um fyrirgreiðsluþjónustu Jóns þar sem hann stóð í alls kyns reddingum í Kaupmannahöfn fyrir fólk heima á Íslandi.

Í öðrum kaflanum er fjallað um það hvernig efnahagur Jóns var upp og ofan og hvernig honum gekk að afla sér tekna þrátt fyrir að hann sjálfur liti svo á að hentugast væri fyrir hann að binda ekki hendur sínar of við föst embætti eða störf. Niðurstaða kaflans er sú að þegar tvísýnast hafi verið um tekjuöflun Jóns hafi það verið Danir sem hafi rétt honum hjálparhönd, en Íslendingar hafi að sama skapi brugðizt honum þegar honum reið mest á.

Þriðji kaflinn segir svo frá samskiptum Jóns við Englendinginn George Powell sem fékk Jóni mikið fé fyrir að rita sögu Íslands sem aldrei varð þó af. Þessi síðasti hluti bókarinnar er einna lengstur af þessum þremur þrátt fyrir að minnstar heimildir séu um þau mál en viðfangsefni fyrri kaflanna. Um það segir Lúðvík í eftirmála bókarinnar:

Oft getur það orðið áhorfsmál hverju á að sleppa, þegar heimildir eru svo fyrirferðarmiklar, að þess reynist ekki kostur að nýta þær allar. Nefni ég í þessu sambandi þáttinn „Mörg var bón landans“. Þar er af svo mörgu að taka, að þessi þáttur gat ekki rúmað nema brot af því efni. En ég hygg, að þótt ég hefði valið einhver önnur dæmi, þá hefði þverskurðurinn orðið svipaður og niðurstaðan sú sama. – Nokkru öðru máli gegnir um viðskipti Jóns Sigurðssonar og George Powells. Þar eru heimildir alltakmarkaðar, og að mínu viti gat ekki annað komið til mála en nýta allt úr þeim, er með einhverjum hætti mátti skýra þau viðskipti og gildi þeirra fyrir Jón. En þá varð heldur ekki af sér keypt, að úr yrði alllangt mál.

Um ritun bókarinnar
Bókin er að langmestu leyti byggð upp með þeim hætti að Lúðvík notar bréfaskriftir Jóns og samtíðarmenn hans til að byggja upp eins konar samtal á milli þeirra sem hann tjáir sig sjálfur mismikið um inn á milli. Um það segir hann í upphafi bókarinnar:

Ég hef kosið þann hátt í þessu riti að láta Jón Sigurðsson og samtíðarmenn hans ræðast við, að svo miklu leyti, sem því verður við komið, látið þá ótruflaða af minni hálfu beita sínu tungutaki og koma til dyra í sínum klæðnaði, alveg án tillits til þess, hversu skrautlegur hann er.

Lúðvíki er greinilega talsvert umhugað, bæði í inngangi bókarinnar (fyrsta undirkaflanum) og í eftirmála hennar, að fjalla um hlutleysisskyldu fræðimannsins og meðferð hans á heimildum almennt. Fer mestur hluti þessara beggja bókarhluta í vangaveltur um þá hluti. Þannig segir hann t.a.m. í inngangskaflanum:

Mat sagnfræðingsins á því, hverju á að kasta og hvað á að nýta, getur verið ærið frábrugðið og sama heimildargagn orðið að forskrift að fleiri en einni niðurstöðu í sögulegri túlkun þeirra. Þess vegna er það einstætt, að sá kostur hlýtur jafnan að verða beztur, ef hann er unnt að nýta, að láta heimildirnar sjálfar tala. Engan veginn girðir það fyrir, að sagnritari geti dregið af þeim sínar ályktanir og birt þær í riti sínu, en með þessari aðferð veitir hann öllum, sem verk hans lesa, færi á að mynda sér sína skoðun grundvallaða á málsskjölum heimildanna.

Hliðstæða umfjöllun er að finna í eftirmálanum:

Engan veginn lá beint við, hvernig hagnýta skyldi þessi aðdráttarföng. Ofan á varð að takmarka not þeirra að sinni við þau viðfangsefni, sem birta ókunn sannindi eða leiðrétta það, sem áður kynni að vera missagt.

Það virðist því helzt sem Lúðvík líti svo á að það sé ekki hlutverk sagnfræðingsins að leggja mikla dóma á þær heimildir sem fyrir liggi heldur fyrst og fremst að koma þeim á framfæri við almenning sem síðan sé að mestu eftirlátið að mynda sér skoðun á umfjöllunarefninu.

Afstaða höfundar til viðfangsefnisins
Ljóst verður að telja að afstaða Lúðvíks til Jóns Sigurðssonar sé afar jákvæð þó hann reyni með mjög áberandi hætti að fjalla um málið á fræðilegan hátt og láta ekki tilfinningar eða annað slíkt birgja sér sýn. Þannig segir hann t.a.m.:

Nú er það alkunna, að menn fá svo góðan þokka á einu eða öðru, mönnum og málum, ýmist af persónulegum kynnum eða afspurn, að þeir fá glýju í augun, villast úr götu, missa af stefnumiðum og vilja jafnvel ekki við villuna kannast, þótt þeim sé á hana bent.

Það er því nokkuð ljóst að Lúðvík leggur sig fram við það að skyggnast framhjá þjóðhetjunni Jóni Sigurðssyni og reyna að fjalla eingöngu um hann út frá þeim heimildunm sem fyrir liggja. Hvernig honum tekst til er annað mál. Að mínu mati tekst honum það þó að mörgu leyti vel, ekki sízt með það í huga að bókin er rituð aðeins um 15 árum eftir stofnun lýðveldisins. Hins vegar fer ekki á milli mála, eins og fram kemur hér á undan, að afstaða Lúðvíks til Jóns er afar jákvæð og leggur hann t.a.m. mikla áherzlu á það að þó Jón hafi ekki verið gallalaus maður frekar en aðrir þá hafi kostir hans verið svo miklir að gallarnir hafi algerlega horfið í skuggann af þeim. Þannig segir hann um Jón:

Jón Sigurðsson forgyllti ekki menn, hann var of mikill sagnfræðingur og vísindamaður til þess að láta berast út á þann ís, þótt stundum kynni það að hafa gagnað honum sem stjórnmálamanni. Þess sér og bein deili, að það átti ekki við lund hans, að hann væri forgylltur eða gerður að goðveru. Hann hafði hins vegar ekki á móti því, að hann væri vegsamaður né heldur að honum væri sýnd virðingarmerki svo fremi, að fyrir því lægi sönn og eðlileg ástæða. Jón var ekki breyzkleika- né brestalaus fremur en aðrir dauðlegir menn. Fjarri öllu lagi er að draga fjöður yfir það og hann vafalaust aldrei til þess ætlazt. En í sinni gerð var hann stór, yfirburðir hans svo miklir, maðurinn svo einstakur, að þess, sem miður fór, gætir ekki í þeim samanburði. Ég er ekki að víkja að þessu í því skyni að gefa mönnum undir fótinn með það, að í þessu riti sé leitazt við að sýna snögga bletti á Jóni, heldur eingöngu til ábendingar um, að ég hef ekki fellt þá undan, ef þeir hafa með einhverjum hætti birzt í því efni, sem hér er fjallað um.

Kostir og gallar bókarinnar
Á heildina litið er bókin að ýmsu leyti ágætis rit aflestrar þó hún sé á köflum frekar tyrfin aflestrar. Oft er Lúðvík frekar langorður um hluti sem manni findist að hægt væri að afgreiða á mun styttri og hnitmiðaðri hátt. Samræðustíllinn, sem Lúðvík byggir bókina einkum á, verður að teljast bæði galli og kostur. Kostur að því leyti að þessi stíll færir lesandann nær viðfangsefninu þar sem um frumheimildir er að ræða. Gallinn er hins vegar sá að fyrir vikið verður textinn þyngri og ólíklegra en ella að hann höfði til almennra lesenda.

Það er ótvíræður kostur við bókina að í henni eru tilvísanir settar í neðanmálsgreinar þannig að aðgengilegt er fyrir lesandann að kynna sér þær hafi hann hug á því. Lúðvík rökstyður ennfremur mál sitt vel með tilvísunum í heimildir, einkum bréfaskriftir Jóns og samtíðarmanna hans. Í bókinni er síðan nokkuð af myndum tengdum viðfangsefninu sem verður óneitanlega að teljast kostur.

Gallar bókarinnar eru sem fyrr segir að Lúðvík á það til að verða langorður á köflum og fyrir vikið getur textinn orðið frekar tyrfinn. Hann á það ennfremur til að vera með langar beinar tilvitnanir sem ósjaldan eru allt að því heil blaðsíða eða jafnvel meira. Á heildina litið tel ég þó bókina áhugavert og mikilvægt innlegg í fræðilegar vangaveltur um ævi og störf Jóns Sigurðssonar. Hins vegar er jafnljóst að mínu mati að bókin er ekki til þess fallin að almenningur taki sér hana í hönd og lesi sér til afþreyingar heldur er hér fyrst og fremst um fræðirit að ræða.

Heimildaskrá:
Lúðvík Kristjánsson: Á slóðum Jóns Sigurðssonar. Hafnarfjörður. 1961.

Hundshræ og bækur um dautt fólk: Umskipti Davids Lurie í Vansæmd Coetzees

2005-02-19T20:29:00.000Z

Í Vansæmd (1999) eftir J. M. Coetzee er sögð saga Davids Lurie, háskólaprófessors sem fæst við kennslu en leggur mestan metnað sinn í ritun fræðibóka um rómantísk skáld og rithöfunda. David er hámenntaður í evrópskri menningu og sækir flestar viðmiðanir sínar í sígildar bókmenntir. Hann er maður tungumáls og rökhugsunar, er fluglæs á ítölsku, frönsku og þýsku, og getur fært sannfærandi rök fyrir flestum skoðunum sínum. Í Vansæmd er lýst atburðum sem fá David Lurie til þess að endurskoða hugsunarhætti sína og mat á veruleikanum. Í stuttu máli sagt er Vansæmd sagan um það hvernig David Lurie byrjar að vantreysta eigin dómgreind, menntun og rökhugsun, en umfram allt tungumáli.

Rödd sögumannsins í Vansæmd dregur hvarvetna dám af menntun Luries og allmargar lýsingar bókarinnar eru sóttar óbeint í hugarheim hans. Oft eru fyrirbæri nefnd á fleiri en einu tungumáli, eins og til þess að ganga úr skugga um að merkingin komist til skila en þó ekki síður til að endurspegla djúptæka menntun aðalpersónunnar. Oft eru notaðar viðlíkingar úr klassískri goðafræði, eða spunnar inn vísanir í rómantísk skáld; Goethe, Byron, Flaubert. Snemma í bókinni er lýst þeirri skoðun Luries að tungumál eigi rætur sínar í söng: „…að hans mati er uppruna máls að leita í söng, og uppruna söngs í þörfinni fyrir að fylla hina ofvöxnu og tómlegu mannssál af hljóðum.“ (7) Þessi skoðun rímar vel við atriðið í þriðja kafla þar sem Lurie beitir fagurgala orða sinna og lærdómstali í kennslustundinni í þeirri von að heilla Melanie, eins og fugl sem syngur til að heilla hitt kynið.

En tungumálið er líka aðferð fólks (og þá ekki síst karlmanna) við að ná til síðari kynslóða. David Lurie er með óperu um Byron í bígerð vegna þess að hann „langar til að skilja eitthvað eftir sig.“ (61) Þegar Lurie lýsir verkinu sem afkomanda sínum skín í gegn sú óorðaða skoðun hans að slíkir afkomendur standi honum nær heldur en raunveruleg dóttir hans. Í þessari afstöðu er rökvilla hans fólgin, að mati söguhöfundar. David Lurie treystir um of á tungumál og menningarafurðir. Hann á í erfiðleikum með að horfast í augu við lífið eins og það er í raun og veru. Hann tekur rökhugsun fram yfir tilfinningar og stendur berskjaldaður þegar aðstæður snúast honum í óhag. Samskipti hans við annað fólk eru í ólestri og orðin ein duga skammt til að fást við erfiðleika og mótlæti.

Strax í 6. kafla kemur þessi staðreynd í ljós. Þegar Lurie fer í yfirheyrslu hjá rannsóknarnefndinni reynist ekki nóg fyrir hann að játa sekt sína. Iðrun hans er dregin í efa þar eð hún er „einungis“ sett fram í orðum. Lurie setur þetta í beint samhengi við tíðarandann: „Þau vildu hneyksli: harmagrát, iðrun, helst tár. Sjónvarpsþátt, satt að segja. Ég vildi ekki gera þeim það til geðs.“ (64–5) Vanmáttur tungumálsins er dreginn enn skýrar fram í ellefta kafla, þegar árásin á sér stað. Tungumálakunnátta Luries kemur að engu gagni við slíkar aðstæður. Hann getur aðeins brugðist við með „formlausum öskrum sem byggja ekki á neinum orðum, aðeins ótta.“ (94) Tilburðir hans við að hugga dóttur sína eftir nauðgunina skila engum árangri. Hann er of fastur í tungumálinu til þess að ná til hennar.

Þegar fram í sækir færast efasemdirnar um gildi tungumálsins yfir á gjörvalla siðmenninguna. David Lurie verður æ fráhverfari vissum sviðum siðmenningar og þeim höftum sem hún setur á náttúruna. Sagan um hundinn sem var barinn fyrir að eltast við tíkur er skýrt dæmi um þetta: Lurie samsamar sjálfan sig hundinum. Viðhorf hans til dýra í sögunni er táknrænt fyrir þá breytingu sem á honum verður. Þegar hann sér lömbin hans Petrusar sem bíða slátrunar fyllist hann óhug og getur ekki hugsað sér að mæta í veisluna þar sem kjötið af þeim verður á boðstólnum. Hann stendur þá enn of föstum fótum í borgaralegri blindni gagnvart lögmálum náttúrunnar – hann getur vel hugsað sér að borða kjöt sem hann kaupir í búð en tilhugsunin um líf fórnardýranna og slátrunina sjálfa er honum of þungbær. Eftir að hann byrjar að vinna hjá Bev Shaw byrjar hin stranga rökhugsun að þoka smám saman. Hann fer að leyfa hundunum að sleikja á sér hendurnar áður en þeir eru aflífaðir, en ekki vegna þess að það virðist skynsamlegt. Samkennd hans með hundunum ræður þar mestu. Að nokkrum tíma liðnum fær hann lífsfyllingu sína með því að eyða hundshræjum. Maðurinn sem athafnaði sig áður í fílabeinsturni fræða sinna og skeytti lítið um aðra en sjálfa sig vinnur nú verkin sem eru of ómerkileg til þess að nokkrum öðrum detti í hug að vinna þau.

Þannig lýkur sögunni Vansæmd. David Lurie á sér þá ósk heitasta að geta orðið einfaldari en hann er. Hann er hættur að skrifa „bækur um dautt fólk“ (156) og er m.a.s. orðinn áhugalaus um Byron–óperuna sína. Friðþæging syndarans er fólgin í athvarfi náttúru, málleysis og tilfinninga. „Hinni ofvöxnu og tómlegu mannssál“ er hollara að vera fyllt af annars konar hljóðum en rökréttum orðum og tali.

Barthes: Camera Lucida

2005-02-10T22:48:00.000Z

Ljósmyndun er umdeilt listform, og vilja sumir ekki einu sinni kalla hana listform. Hvað skilur að fjölskyldumyndirnar og glamúrmyndir í tímaritum? Ef til vill aðeins tækniatriði. Mörkin þar sem ljósmynd verður listræn eru óljós í besta falli. Hér eru þó ýmsir færir ljósmyndarar að verki og lifir ljósmyndun á Íslandi góðu lífi, eins og sést meðal annars á vefsíðunni ljosmyndakeppni.is sem opnaði síðastliðinn desember. Auk þess er yfirleitt einhver ljósmyndabók í flokki "jólabókanna", þetta árið Íslendingar eftir Sigurgeir Sigurjónsson og Unni Jökulsdóttur sem var tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna.

Þó vill svo til að flestar þessar bækur eru annaðhvort samansafn af ljósmyndum, eða einskonar "manúall" sem inniheldur tæknilegar upplýsingar frekar en raunverulega gagnrýni. Það kitlaði því hugann að komast að því að fræðimaðurinn Roland Barthes hefði skrifað um þetta efni í bók sinni Camera Lucida, enda gaf það mér tækifæri til að sameina tvö mín helstu áhugamál. Ritið stóð svo sannarlega undir væntinum, því ljósmyndun var þar greind á bókmenntafræðilegum forsendum.

Barthes tekur ekki að sér að fjalla um tæknileg atriði, eða gagnrýna einstakar ljósmyndir útfrá viðteknum reglum, heldur fjallar hann frekar um ljósmyndun sem fyrirbæri, hvaða gildi hefur ljósmyndin sjálf og hvaða áhrif hefur hún ein og sér, enda segir hann að við sjáum aldrei ljósmyndina sjálfa, hún er ósýnilegur spegill hlutanna sem hún sýnir. Ljósmyndin, segir hann, er eins og tákn í táknkerfi sem vísar alltaf út fyrir sjálft sig. Ljósmyndin er mynd af einhverju og list hennar felst í því sem hún sýnir, ólíkt til dæmis málverkum þar sem listin felst enga síður í listaverkinu sjálfu sem er sérstakur hlutur óháður myndefninu.

Hvaða hliðstæðu hefur ljósmyndin við upprunalegt málverk? Negatívuna? Ljósmyndin er listform okkar tíma, listform sem má fjöldaframleiða, þar sem erfitt er að merkja sérstakan uppruna (og þó hefur myndast ákveðið listasnobb fyrir "fyrstu prentun" ljósmynda, sem gefur þeim meira gildi en seinni prentunum). Hins vegar hefur lítið verið skrifað um einhverskonar teoríu ljósmyndunnar, þrátt fyrir hin gífurlegu áhrif sem hún hefur á daglegt líf okkar. Ljósmyndir eru alls staðar.

Barthes varpar fram áhugaverðum spurningum, gefur nýja og dýpri sýn á ljósmyndun og gildi hennar, og vil ég því mæla með Camera Lucida við hvern þann sem hefur áhuga á ljósmyndun ljósmyndunar vegna.

Að steypa eigin haus og hugsun: Svar við ádrepu Jóns Þórs Péturssonar

2005-02-09T01:47:00.000Z

Hermt er að vinsældir Kistunnar hafi dalað nokkuð síðustu misserin eftir að hlutverk hennar sem rafræn korktafla náði yfirhöndinni yfir nýsköpuninni. Ritstjórn vefritsins brá á það ráð síðasta sumar að endurbirta eldri greinar í stórum stíl til að auka lesturinn, flest gott stöff sem hafði virkað áður og hlaut að gera það aftur. Fljótlega var þó horfið frá þessari stefnu, enda er síðan búin forláta leitarvél sem gerir lesendum kleift að finna allt efni sem birst hefur á henni frá upphafi, og hefur það líklega verið mál manna að endurbirtingar sem þessar væru ekki endilega nauðsynlegar.

Á dögunum bryddaði ritstjórn Kistunnar upp á nýjung sem minnir óneitanlega á fyrrnefnt uppátæki: Að stofna nýja vefsíðu og birta sumar kistugreinarnar þar aftur, væntanlega í von um að ná til fleiri lesenda. Hlaut nýi vefurinn nafnið Kviksaga. Greinilegt er að náin tengsl eru á milli síðanna tveggja, útlit beggja er mjög svipað og á hvor síðan um sig vísan hlekk á hinni. Tengslin eru m.a.s. svo náin að enn hefur engin grein birst á Kviksögu sem ekki er birt samtímis á Kistunni. Því er hæpið að hægt sé að tala um að Kviksaga sé sjálfstætt vefrit enn sem komið er. En þetta er óneitanlega heldur sérstök aðferð við að auka lesturinn, ef það er þá tilgangurinn á annað borð. Næstum eins og að láta blaðburðarbarn bera út tvö eintök af Mogganum í hvert hús í þeirri von að fólk lesi blaðið tvisvar. Ef ritstjórn Kviksögu ætlar að koma fram af gagnkvæmri virðingu við ritstjórn Kistunnar yrði hún að birtar allar umframgreinar Kistunnar líka á sinni síðu. Þar með yrði komnar tvær alveg eins Kistur. Eða tvær alveg eins Kviksögur, eftir því hvernig á það er litið.

En trúlega stendur þetta allt til bóta. Kviksaga hefur aðeins starfað í nokkra daga og vonandi nær hún að öðlast sjálfstæða rödd áður en langt um líður, enda ekki beinlínis offramboð af íslenskum menningar-veftímaritum. Við á Skýjaborgum vitum hvernig það er að hleypa svona síðu af stokkunum, það er ekki auðvelt og gerir mikla kröfu til aðstandenda ef vel á að vera. Hér skal þó tekið fram að undirritaður er ekki að halda því fram að Skýjaborgir sé fullskapað veftímarit, hvað þá gott eða athyglisvert. Um það verður hver og einn að dæma. Vefritið er aðeins nokkurra mánaða gamalt og ritstjórnarstefna þess hefur ekki mótast fullkomlega enn þá. Skýjaborgir eiga sér líklega ekki marga dygga lesendur, efnið á henni birtist með óreglulegu millibili og er mismerkilegt. En barningurinn er ekki alveg til einskis enn sem komið er, enda hefur einn þessara dyggu lesenda nýlega heiðrað ritstjórn Skýjaborga með umfjöllun um vefritið. Þessi lesandi heitir Jón Þór Pétursson. Og svo skemmtilega vill til að hann er einn af ritstjórum Kviksögu (og Kistunnar?).

Í greininni „Baráttan um upphefðina“ (4.2.2005) víkur Jón Þór nokkrum orðum að Skýjaborgum. Okkur er það ljúft og skylt að birta þá umfjöllun hér í heild sinni, til þess að fólk geti lesið hana í þriðja skiptið:

Vefritið skyjaborgir.com er tileinkað skáldinu og athafnamanninum Einari Benediktssyni. Ljóð skáldsins eru birt með reglulegu millibili en oftast er lítil tilraun gerð til að greina skáldskap hans. Ég geri þó engar sérstakar athugasemdir við það heldur tel ég í lagi að ljóð hans standi einsömul og lesendum látið eftir að túlka. Þannig finnst mér verk hans, sem margir hafa upp í hillu hjá sér, skipta mestu máli þegar rætt er um hvernig eigi að minnast Einars Benediktssonar. Ritstjórar Skýjaborga gátu þó ekki látið þar við sitja því að stórfengleg persóna á borð við Einar Benediktsson ætti skilið stórfenglega minningu. Það er því ekki nóg að Einar sé annar tveggja sem hvíla í heiðursgrafreitnum á Þingvöllum og stytta hafi verið reist af honum á Miklatúni. Auk þess hefur sagnfræðingurinn Guðjón Friðriksson ritað þriggja binda ævisögu um skáldið góða. Ritstjórar eru óhressir með að styttan sé "illa staðsett, ómerkt og borginni til skammar" og leggja síðan áherslu á að reist verði veglegt safn um skáldið og vegur hans aukinn í skólakerfi Íslendinga.

Hér vekur athygli að Jón Þór fagnar því að við skulum birta ljóð Einars Benediktssonar og enga nánari umfjöllun eða túlkanir á þeim; ljóðin njóta sín best ein og sér. Ekki er fulljóst hvort Jón Þór vill afgreiða allar bókmenntir með þessum hætti, eða hvort ljóð Einars Benediktssonar njóta þar einhverrar sérstöðu. Sé fyrri skýringin sú rétta virðist Jón Þór trúa á skilyrðislausa „erótík listarinnar“. Hann hlýtur þá að hafa ímugust á allri bókmenntatúlkun eða greiningu (ætli hann lesi Kistuna?). Hitt er þó meira um vert, að mati okkar í ritstjórn Skýjaborga, að Jóni Þór hreinlega ofbýður að einhverjum skuli detta sú vitleysa í hug að stofna vefrit tileinkað Einari Benediktssyni. Rökin gegn þeirri hugmynd eru að mati Jóns Þórs sú að Einar Benediktsson hafi þegar fengið næga athygli, hann er slitin plata, úrsérgengin klisja sem á ekkert erindi við okkar samtíma. Persónu Einars Benediktssonar tengir Jón Þór umræðunni um stórmennasögu, gamaldags sagnfræðilega aðferð sem hann virðist ekki nema mátulega hrifinn af.

Þetta viðhorf Jóns Þórs á auðvitað fullan rétt á sér, og víst er að formælendur hans eru fjölmargir. Skemmst er að minnast látanna sem urðu við útkomu forsætisráðherrabókarinnar sl. haust. En Skýjaborgir hafa ekki enn þegið styrk úr ríkissjóði og því erfitt að fordæma þessa tvo hluti á nákvæmlega sömu forsendum. Í grein sinni setur Jón Þór ritstjórn Skýjaborga undir sama hatt og fyrrum alþingismanninn Kristján Pálsson og sagnfræðinginn Jón Þ. Þór. Með þessu virðist Jón Þór reyna að draga upp mynd af ritstjórn Skýjaborga sem íhaldssömum og jakkaklæddum stuttbuxnastrákum sem fá grænar bólur þegar þeir heyra orð eins og „póstmódernismi“ og „nútímaskáldskapur“. Menn sem tileinka Einari Benediktssyni vefrit hljóta að vera sekir um menningarlegt afturhald eða „menningarlegt rúnk,“ svo notað sé það myndmál sjálfsfróunar sem Jóni Þór virðist einhverra hluta vegna vera mjög hugleikið.

Við þessu er fátt að segja umfram það sem þegar hefur verið birt í greinunum hér á Skýjaborgum. Ásakanir Jóns Þórs mætti íhuga af einhverri alvöru ef þær væru í raunverulegu samræmi við efnistök Skýjaborga, þ.e.a.s. ef allar greinarnar hér á vefritinu væru einn samfelldur lofsöngur um Einar Benediktsson. Sérhver lesandi sem kynnt hefur sér efni Skýjaborga veit þó væntanlega að svo er ekki. Í raun er hálfhlægilegt að greinar um moddara, Boris Akúnin og sjálfsævisögu Bob Dylans skuli vera kenndar við Einar Benediktsson. En Einars Ben-stimpillinn er auðvitað fyrst og fremst virðingarvottur, ekki efnisyfirlýsing vefritsins, rétt eins og bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness eru veitt bókum þótt þær fjalli ekki endilega um Halldór Laxness. Morgunblaðsgreinin sem Jón Þór vitnar til í sinni grein birtist í Morgunblaðinu á 140 ára afmælisdegi Einars Benediktssonar, og þótti síst borið í bakkafullan lækinn með þeim skrifum, enda birtist ekkert annað um Einar Benediktsson í íslenskum fjölmiðlum þann daginn. Þótt höfundar greinarinnar vilji láta merkja styttuna hans Ásmundar Sveinssonar þarf það vonandi ekki að þýða að allt efni sem birtist á Skýjaborgum (eftir þá sjálfa og aðra) sé ekki þess virði að lesa það.

Tilgangur Skýjaborga er umfram allt að auka fjölbreytni íslensku menningarflórunnar, að fjalla um hvers kyns menningu og listir, en ekki að sífra yfir einhverju ímynduðu, úrkynjuðu menningarástandi. Greinarnar á Skýjaborgum eru skrifaðar til þess að fólk geti lesið þær og notið þeirra. Áhugasömum er bent á það efni sem þegar hefur verið birt hér á síðunni, en ef það vekur ekki áhuga getur fólk auðvitað líka fundið sér eitthvað annað að lesa. Öllum er frjálst að gagnrýna það sem hér er sett fram, en við hljótum að mega gera þá kröfu að sú gagnrýni snúist um efnið sjálft fremur en hugarburð og sýndarmennsku þess sem gagnrýnir.

Nýju fötin moddarans

2005-02-05T17:31:00.000Z

-um mýtukenndan menningarkima-

Áratugirnir eftir seinna stríð einkenndust af breytingum á mörgum sviðum samfélagsins, hvort sem í Evrópu, Bandaríkjunum eða víðar. Upp spruttu meðal annars nýir menningarkimar – breytt umgjörð og aðstæður stuðluðu að þörf fyrir ný eða breytt lífsviðhorf, annars konar “flokkadrætti” en áður höfðu tíðkast. Menningarkimar hafa lengi fyrirfundist í ýmsum samfélögum, enda sjaldnast allir steyptir í sama mótið; hins vegar virðist ríkja misbrýn þörf hjá fólki á ólíkum tímum til þess að skilgreina sig á einhvern hátt á móti ríkjandi viðhorfum eða hugmyndafræði samfélagsins. Sá menningarkimi sem kallast “mod” eða “modismi” opnaðist í Bretlandi, nánar tiltekið í höfuðborginni Lundúnum, upp úr 1960, náði blómaskeiði (að margra mati) 1964 og fór halloka og lokaðist aftur um 1966 (þótt ýmsir vilji halda fram að moddið lifi góðu lífi í breyttri mynd). Uppruni moddsins er, eðli síns vegna, goðsagnakenndur, en þó er hægt að rekja sköpunarferlið í gegnum nokkra, dæmigerða punkta. Ennfremur hefur verið gert grein fyrir mögulegum ástæðum þess að moddið náði fótfestu og að lokum fjöldaútbreiðslu.

Ástandið í Bretlandi eftir stríð gefur fyrstu vísbendingu um tilurð moddsins, samkvæmt þeim fræðimanni sem einna fyrstur veitti menningarkimabylgju Bretlands gaum. Í bók sinni Subculture – The Meaning of Style rekur Dick Hebdige sögu menningarkima t.d. moddara, pönkara og snoðhausa og leggur til hugmyndafræði til merkingarlesturs á þessum fyrirbærum. Hebdige bendir á að eftir stríð hafi, þrátt fyrir aukna velmegun og kaupmátt, enn sigið á ógæfuhliðina hjá verkamannastétt. Að hörmungum stríðsins loknum virtist stéttaskiftingin ekki lengur svo sjálfsögð samfélagsleg sannindi enda hafði nauðsyn brotið lög: í stríðinu höfðu Bretar sameinast í að leggja stéttaskiftinguna á hilluna um stund í því augnamiði að standa saman til varnar föðurlandinu. Hins vegar virtist allt hafa runnið aftur í sitt fyrra horf og verkamannastéttin mátti una við sitt gamla hlutskifti, að vísu með meira fé milli handanna, en eiginlega alveg jafnlitla möguleika á að brjótast undan formgerðum stéttaskiftingarinnar. Reyndar höfðu breytingar átt sér stað, en þær voru neikvæðar: verkamannastéttin hafði glatað að miklu leyti sérstöðu sinni og sameiginlegum lífsháttum og þær aðferðir sem stéttin hafði beitt til að tjá sameiginlega reynslu sína voru orðnar óvirkar. Með tilkomu fjölmiðla, nýrra fjölskyldugerða og breyttum áherslum í menntakerfi og atvinnulífi hafði verkamannastéttin í raun glatað menningu sinni.

Moddarar komu einmitt fyrst og fremst úr verkamannastétt. Eins og áður sagði, þá er uppruni moddsins goðsagnakenndur, en þó er handhægt að rekja byrjunina, sem einhvers staður hlýtur að vera, aftur til fáeinna tískuóðra gyðingastráka úr millistéttaklæðskerafjölskyldum. Þessir einstaklingar tóku klæðaburð sinn alvarlega, skiftu reglulega út sérsniðnum og einstökum flíkum og vöktu athygli á götum úti einfaldlega vegna þess að þeir litu svo miklu betur út en hinn almenni vegfarandi. Það er ekki hægt að segja að eitthvert meðvitað ferli hafi farið af stað, en smám saman myndaðist lítill kjarni karlkyns ungmenna sem gerði hégómagirni að æðstu dyggð og var ofurmeðvituð um klæðaburð sinn. Það að líta svo afburðavel klædda einstaklinga vakti viðbrögð margra sem vildu feta í þeirra fótspor. Þessir forfeður moddsins voru frumlegir og útsjónarsamir og með auknum kaupmætti og frítíma gátu þeir rannsakað tískuna, fundið löngu gleymd snið, keypt vönduðustu efnin og látið klæðskera sauma á sig fötin sem þeir sóttust eftir. Þessi áhugi á tísku og fötum vatt upp á sig og fljótlega urðu fyrstu moddararnir fókuseraðri og tóku að gerast heilsteyptari. Inn í stílinn bættist áhugi á hárgreiðslum, fasi, tónlist og öðru slíku. Eftir því sem stíllinn þróaðist varð hann meira aðlaðandi og fleiri bættust í hópinn, enda eðli moddsins í hnotskurn að líta nógu vel og “kúl” út. “Kúlið” skipaði háan sess í huga moddaranna og þeir leituðu víða fanga í leitinni að hinu algjöra “lúkki” (sem eins og tískunni er von og vísa, tók sífelldum breytingum). Ekkert var hallærislegra en heimaslóðirnar og því leituðu tískuvitringarnir til Bandaríkjanna, og þá sér í lagi til djassheimsins þar (úr hugtakinu “modern jazz” er einmitt “mod” að hluta til fengið) og til svarta mannsins sem var óendanlega kúl. En það var líka leitað til meginlands Evrópu: frá Ítalíu fengu þeir nett og litskrúðug jakkaföt og skó, að ógleymdum moddfararskjótunum, vespum. Frá Frakklandi fengu moddararnir drengjakollinn sem hæfði snyrtilegu heildarútliti; þeir fengu líka þaðan exístentíalískar kenningar Sartre jafnt sem nýja dansa og “pósur” úr annars óskiljanlegum frönskum kvikmyndum. Moddararnir stefndu á sína hugmynd um fullkomnun og ekkert smáatriði mátti verða útundan.

Skiljanlega voru moddarar, eins og aðrir menningarkimar, ekki með öllu einsleitur hópur, enda höfðu fjölmiðlar, né varla almenningur, tekið eftir hvað takmarkaður fjöldi ungmenna hafði fyrir stafni. Moddið var líka fyrst og fremst einstaklingsframtak. Í London einni voru nokkrir hópar sem höfðu sín “andlit” eða stílmótara sem fóru ekki eftir neinu nema eigin nefi þegar kom að stílsköpun. En stíllinn hafði hitt á rétta strengi hjá ungu fólki úr verkamannastétt og hver og einn bætti sínum sérkennum við, reyndi að líta best og frumlegast út af öllum. Það sem einkenndi og skilgreindi þessa einstaklinga öllu fremur sem menningarkima var það að moddið var fyrir þeim nýr lífstíll sem gilti alla daga vikunnar, allan sólarhringinn. Útlitið krafðist ýmissa fórna, sem voru veittar glöðu geði. Hinn “dæmigerði” moddari varð að stunda launaða vinnu, helst í umhverfi þar sem ekki þurfti að óhreinka sig, eins og t.d. við innanhússsendlastörf eða afgreiðslustörf. Stærstur hluti launanna fór í ný föt og annað útlits- og tískutengt, afgangurinn fór í sjaldgæfar djass/R&B/sálartónlistarplötur, ítalskar vespur og svo amfetamín sem var nauðsynlegt til að geta haldið út þennan hektíska lífsstíl. Fyrir ungmenni af verkamannastétt lá atvinnulífið beinast við, flestir hættu í skóla eftir skylduna um fimmtán ára aldur og bjuggu áfram í foreldrahúsum. Alla virka daga var svo unnið til þess að hægt væri að láta sjá sig í því allra nýjasta um helgar á þeim klúbbum sem spiluðu modd/dansvæna tónlist (annars var alltaf hægt að finna aðra staði til þess að sýna sig og sjá aðra).

Þegar enn fleiri höfðu tekið hina nýju trú moddsins gat almenningur ekki annað en tekið eftir að eitthvað var að gerast. Sökum fjölbreytileika, dreifingar,eðli stílsins vegna og þess að moddið var hvorki miðstýrt né fullkomlega sjálfmeðvitað afl átti fólk erfitt með að átta sig á því hvað moddið táknaði. Moddararnir sjálfir voru ekki einu sinni með það á hreinu hvaða skilaboð þeir voru að senda. Samt sem áður var þeim orðið ýmislegt ljóst, til dæmis sú staðreynd að þeir voru betur klæddur en nokkur annar hópur í samfélaginu – þeir voru jafnvel fínni í tauinu en menntaði millistéttaryfirmaðurinn í vinnunni þeirra, þótt hann væri með hærri laun og fínni hreim. Það sem hafði byrjað sem viðleitni til að líta vel út var orðið að lífstíl sem innihélt gjörólík gildi en þau sem réðu ríkjum í samfélaginu, moddararnir höfðu komist að því að útlit, klæðaburður var tæki sem gaf svo sterk skilaboð að það hrikti í hinum innri strúktúr samfélagsins. Yfirborðið hafði heilmikið að segja um innihaldið, og moddarinn hafði fundið glænýja leið til að nota hluti eins og t.d. jakkaföt, eins og lesa má af þessum hugrenningum moddara:

“Hefndin var modd. [...] Modd var ósýnilegt þessum örvitum. [...] Jakkaföt mannanna um borð í neðanjarðarlestinni kom honum til að brosa. Hver
var tilgangurinn með því að klæðast jakkafötum ef þau létu mann líta út
eins og kartöflupoka? Þeir störðu á hann og brostu að myrkri höfnun hans
í myrkum glugganum þar sem hann sat, spíttaður í lestinni, og þeir hötuðu
hann vegna þess að hann klæddist jakkafötunum sínum sér til ánægju og
yndisauka, og þau fóru honum vel, en þeir voru íþyngdir sínum líkt og
fangar hlekkjum [...]”

Phil Cohen setur sama dæmi upp á fræðilegri máta þegar hann heldur því fram að moddararnir hafi verið að reyna að skilja tilveru skrifstofumannsins sem gat færst ofar hvað varðaði stöðu innan samfélagsins, en þeir hafi jafnframt haldið fast í form hefðbundinna gilda menningu stéttar sinnar. Til þess notuðu þeir og gerðu tilraunir með ýmsa merkingarhlaðna hluti, n.k. hráefni sem sagan lagði þeim til. Þessir hlutir voru raunverulegir, sýnilegir – moddararnir báru þá utan á sér. En þótt athygli moddsins hafi að vissu leyti beinst að því hvernig uppruni eða menning þess var ólíkt t.d. millistéttarinnar, þá stóðu moddarar einnig í andstöðu við menningu foreldra sinna. Kynslóðabilið varð sýnilegt þar sem moddarinn átti sitt nýja kjörumhverfi, þ.e.a.s. helgina eða klúbbana í vesturhluta Lundúna á meðan hið gamla kjörumhverfi verkamannastéttarinnar var inni á heimilunum, á pöbbnum eða í hverfunum í austurhlutanum – þar hafði menning stéttarinnar fundið leiðir til tjáningar í mótvægi við ríkjandi og viðurkennda menningu millistéttar.

Sú frumlega notkun á merkingarhlöðnum hlutum til sköpunar nýrrar orðræðu er nokkuð sem menningarkimar eru duglegir að nýta sér kallast “bricolage”. Sérhver menningarhópur hefur sitt sérstaka lag á þessu notkunarferli, vissa nálgunaraðferð sem sérkennir hópinn, frekar en hvaða hluti þeir eru að nota. Moddararnir nýttu sér þessa nálgun afar hugvitssamlega og tóku vissa merkingarhlaðna hluti úr sínu upprunalega samhengi, eins og t.d. áðurnefnd jakkaföt, einkennisbúning hins “streit” viðskiftaheims. Þeir virtu að vettugi þau gildi endurspegluðust í fötunum, sem áttu að “fylgja með”. Þegar moddarinn klæddist sérsniðnu jakkafötunum sínum var hann ekki að gefa til kynna þá hefðbundnu merkingu sem í fötunum fólust á borð við skilvirkni, metnað og undirgefni við yfirvald, í meðförum hans var þeim breytt í blæti, hluti sem höfðu aðeins gildi í sjálfum sér og voru nauðsynleg sjálfra sinna vegna. Á svipaðan hátt nálguðust þeir lyfseðilsskyld lyf gegn taugaveiklun, á annan hátt en þeim var ætlað – fyrir moddurum höfðu pillurnar aðeins notagildi í sjálfum sér, sem amfetamín. Alls kyns gildi sem samfélaginu þótti lestir; hégómagirni, yfirborðsmennska og hroki urðu að eftirsóknarverðum dyggðum í moddinu. Við þennan umsnúning á því sem ríkjandi stétt fannst heilagt felst m.a. uppbrot moddsins við hugmyndafræði samfélagsins. Ekki nóg með það að moddarar hafi gert lítið úr gildum millistéttarinnar og fundist þau óeftirsóknarverð, heldur höfðu þeir áðurnefnda lesti í hávegum. Þetta gerðu þeir svo með því að rífa hluti úr helgigripasafni millistéttar og gera kaldhæðnislega að sínum, og til að setja punktinn yfir i-ið þá gerðu þeir það með stíl. Þeir sem ekki skildu modd gramdist þetta en gátu ekki skilgreint fyllilega afhverju, en þeir vissu að það hafði eitthvað að gera með til dæmis það að moddarinn notaði peninga sem hann (jafnt sem aðrir) þurfti að vinna hörðum höndum fyrir í eitthvað sem þótti fánýti, þar með gerandi lítið úr striti vinnandi fólks. Fyrir almenningi var fé eitt af því allra heilagasta, sem skyldi helst nota í “rétta” og “alvarlega” hluti. Hvers virði var vinnan ef afrakstrinum var hugsunarlaust eytt í flík sem varð ónothæf eftir stutta stund fyrir duttlunga tískunnar?

Að lokum varð það samt aðdráttarafl moddsins sem varð því að falli. Lífsstíllinn var ungu fólki einum of aðlaðandi: þúsundir breskra ungmenna höfðu tekið hann upp eftir því sem á sjöunda áratuginn leið. Moddið þynntist eðlilega út af þessum sökum og missti þar með meginstyrk sinn. Það hafði verið leynileg eign neðanjarðarelítu, leynilegur kóði, í raun hafði það snúist um að búa til nýja yfirstétt, eða einkaklúbb, en á forsendum krakkanna, þar sem fáir útvaldir voru metnir eftir verðleikum klæðnaðar og hversu fast þeir gátu sótt lífsstílinn. Að sjálfsögðu töpuðust þessar forsendur þegar fjöldinn sló eign sinni á moddið – hvað er varið í fjölmennan einkaklúbb sem hver sem er getur sagst vera meðlimur í? Þessi spurning um hver sé raunverulega skilgetinn meðlimur á við um flesta menningarkima en loðaði sérlega við moddið frá byrjun. Hinir allra fyrstu moddarar voru ekki hrifnir af krökkunum sem öpuðu upp stílinn þeirra eða urðu fyrir áhrifum frá honum, því það dró úr sérstæðni hans. Eftir því sem moddarahópurinn stækkaði var hann ætíð strúktúreraður þannig að fáir lögðu línurnar á meðan meirihlutinn reyndi sitt besta í því að fylgja þeim að. Menningarkimar, líkt og modd eða pönk, innihalda alltaf einstaklinga sem eru misstaðfastir og trúir málstaðnum. Þeir sem gefa sig hvað alvarlegast að lífsstílnum álíta allajafna aðra sem gera það ekki (þ.e. meirihlutann) svikahrappa við málsstaðinn, hermikrákur sem sem ekki skilja tilganginn til fullnustu, falsspámenn. Þegar kemur að moddinu sem slíku, þá voru margir sem sem töldu sig vera hinn “eina, sanna moddara”. Því fyrr sem moddarinn hafði gefið sig stílnum því meira “original” og skilgetinn fannst honum hann vera. Því myndast nokkurs konar goggunarröð stækkandi hópa innan moddsins þar sem hverjum fannst þeim sem á eftir komu vera að óhreinka stílinn og ónýta. Í raun og veru skifta hártoganir um það hverjir hafi verið “alvöru” moddarar og hverjir ekki litlu máli fyrir rannsóknir á moddi sem menningarkima, þangað til að þeim tímapunkti kemur að hópurinn var orðinn það stór að hann í fyrsta lagi kom ofanjarðar og í öðru lagi var búinn að glata upprunalegri merkingu orðræðu sinnar um fágun og frumleika útlits (andspænis fjöldaframleiddu útliti).

Fjölmiðlar gátu ekki nema tekið við sér páskana 1964 þegar fjölmennum hópi moddara lenti saman við óvini sína, rokkara, í strandbænum Clacton. Um leið og sviðsljósið var komið á menningarhópinn fylgdi það honum eftir og skyndilega voru átök milli hópanna orðið daglegt brauð í útvarpi og blöðum. Gamalgrónir moddarar fylgdust hrylltir með sjónarspilinu, þeim hefði síst dottið í hug að flykkjast í hópa og eiga á hættu að rífa eða óhreinka fötin sín, svo ekki sé talað um þá moddlegu smán að vera gripnir í óflatterandi áflogastellingum. Það var enginn stíll yfir því, ekkert modd við það. En þótt þær þúsundir sem fylkt höfðu liði undir merkjum moddsins væru komnar langt frá upprunulegu hugmyndinni um fágun og flott útlit sama hvað á gæti dunið, þá var sú afskræmda mynd sem birtist almenningi af moddi í fjölmiðlum sú mynd sem skilgreindi það einna mest. Modd varð að þeirri ímynd sem það birtist almenningi, burtséð frá einhverjum upprunalegum meiningum þess. Þessi ímynd leyfði þeim loks sem höfðu séð moddara á stjái en ekki getað skilið orðræðu þeirra né skilgreint þá, til að anda rólegar. Í það fyrsta voru moddhjarðirnar á ströndinni að sýna það sem fólki fannst dæmigerð hegðun verkamannastéttar: slagsmál og skrílslæti. Í þessu samhengi er hægt að skoða það sem Stuart Hall hefur bent á, hvernig menningahópar og stéttir urðu háð fjölmiðlum til skilgreiningar á eigin samsemd og menningu eftir því sem samfélagið varð fjölbreyttara og brotakenndara . Einnig hvernig fjölmiðlar gerðu fólki kleift að fá merkingu út úr menningu sinni jafnframt því sem það gat byggt ímynd hennar og annara menningahópa út frá því sem fjölmiðlar létu þeim í té. Heildarútkoman þessara ímynda var svo merkingarbær samfélagsheild. Menningarkimar eru ekki undanskildir þessari reglu og það útskýrir afdrif moddsins þegar það kom upp á yfirborðið. Vandmeðfarin orðræða þess þoldi ekki sviðsljósið; merking moddaranna skolaðist til enda ekki að undra þar sem þeir höfðu leitt hana af fyrirframákveðinni orðræðu samfélagsins. Þegar moddið var rifið úr viðkvæmu samhengi tiltölulegra nýrrar orðræðu sinnar varð merking þess óljós. Moddarar höfðu valið sér ákveðnar merkingar til að leggja í klæðaburð og hegðun málstaðsins vegna og reynt að loka á allar aðrar merkingar – þeir höfðu kóðað skilaboð sín á sérstakan hátt. Almenningur var hins vegar allt annar viðtökuhópur sem túlkaði það sem birtist þeim á annan hátt.

Náðarhöggið kom svo í kjölfar opinberunar moddsins með innlimun helstu þátta þess (þ.e. eins og þeir birtust í fjölmiðlum og voru túlkaðir af almenningi) inn í ríkjandi hugmyndafræði samfélagsins. Dick Hebdige gerir grein fyrir því hvernig menningarkimar eru almennt gerðir óvígir með tvenns konar innlimun. Í fyrsta lagi notast hann m.a. við módel Stanley Cohens, sem byggði rannsóknir sínar á því hvernig fjölmiðlar fjölluðu um modduppþotin 1964 og síðar, sem dæmi um hugmyndafræðilega innlimun/aðlögun. Dregin var upp mynd af moddurum sem svokölluðum “folk devils” , þ.e. miklu meira gert úr þeirri ógn sem samfélaginu stafaði af þeim sem “óvinum”. Þannig vill Hall meina að óttinn sé gerður áþreifanlegur og því viðráðanlegur jafnframt því sem óvininum sé úthýst úr samfélaginu, ýjað að því að hann eigi í raun ekki rætur sínar að rekja þangað; og um leið er gert lítið úr glæpnum, brotaaðili samfélagsreglnanna varla þess virði að þurfi að aga hann. Moddararnir voru þannig einnig sýndir sem huglausir krakkaormar sem fundu vott af kjark í því að safnast í hjarðir sem fáeinir lögreglumenn fóru létt með að höndla. Hegðun þeirra og útlit voru þannig endurskilgreind og gefin skiljanleg merking í fjölmiðlum, ennfremur sem táknin þeirra, fyrrum leynileg orðræða, þ.e.a.s klæðnaður, tónlist og slíkt var breytt í fjöldaframleidda neysluvöru fyrir áhugasaman markað. Fjölmiðlar notuðu hugtakið modd óspart. Allt varð modd: Carnaby Street jafnt sem Bítlarnir og moddslangur á borð við “fab” og “gear” var notað til að auglýsa sjampó eða hundakex . Moddið, sem byggt hafði á því að vera aðeins fyrir fáa útvalda, var gersamlega orðið svipt merkingu sinni.

Hvað varð þá um moddið? Sem slíkt var það ekki lengur eftirsóknarvert, en á þeim árum sem það hafði blómstrað hafði það getið af sér vissa undirflokka. Snoðhausar voru meðal þeirra sem áttu ættir sínar að rekja til sameiginlegra forfeðra moddsins, svo og hópur sá sem kallaðist “scooter boys”. Áratugina eftir opinber endalok moddsins (miðað er við 1966) lifði það þó í breyttum myndum og barst jafnvel í einhvers konar frosinni mynd víða um heiminn. Litlir hópar gerðu sína útgáfu (eins vel og þeir gátu endurbyggt hana út frá þeim upplýsingum sem þeir höfðu) af moddinu á jafnólíklegum stöðum og í Utah og Kaliforníu . Þótt þessir kimar væru smáir í sniðum voru þeir strúktúreraðir líkt og moddið forðum – hugsuðir sáu frumleika í stíl moddsins og tóku hann upp, svo öpuðu aðrir í kring hann eftir. Það var þó ekki fyrr en um lok áttunda áratugarins sem merkjanleg endurreisn modds átti sér stað. Endurreisnin hafði, líkt og fyrirrennarinn, þónokkrar ólíkar rætur og sú moddmenning sem upp spratt hegðaði sér líka svipað. Það að þessi endurreisn hafi orðið um svipað leyti og pönkið spratt fram gefur til kynna að jarðvegurinn hafi verið keimlíkur og á árunum upp úr 1960 að því leyti að ungt fólk úr verkamannastétt undi sér hvorki né fann sig í menningu foreldra sinna eða millistéttar. Ofan á þetta lagðist að nostalgískir sérvitringar á borð við tónlistarmanninn Paul Weller (sem upprunalegir moddarar hefðu vel að merkja aldrei viðurkennt sem einn af þeim) fundu sig upp á eigin spýtur í gervi moddspámannsins og tileinkuðu sér lífstílinn af öllu hjarta. Um þetta leyti kom svo fram á sjónarsviðið kvikmyndin Quadrophenia, gerð eftir söguþræði konseptplötu hljómsveitarinnar The Who, sem hafði verið modd-hljómsveit á sínum tíma. Ímyndin um moddið var búin að taka miklum breytingum gegnum endalausar endurútgáfur af sjálfri sér: The Who hafð gerst moddhljómsveit á hápunkti moddsins og því af flestum upprunalegum moddurum ekki talin hafa neitt með modd að gera. Hljómsveitin varð þrátt fyrir það nokkurs konar algjör birtingarmynd þess sem var modd. Platan Quadrophenia var svo túlkun hljómsveitarinnar á því hvernig moddið hafði birst þeim og skiljanlega lituð af útgáfu seinni tíma fjölmiðlaumræðu um það. Kvikmyndin var síðan túlkun leikstjóra á þessum hugmyndum og sú túlkun aftur endurtúlkuð af áhorfendum sem flestir voru unglingar og stukku af stað til að tileinka sér hið nýja modd. Modd þetta var komið langt frá upprunanum, margtúlkað, endurbyggt og afbyggt en það hét samt enn modd og var auðþekkjanlegt sem aldrei fyrr. Táknfræði moddsins hafði nefnilega frosið í öllu þessu ferli, táknmyndin var eiginlega orðin laus við hin óljósu og illviðráðanlegu táknmið. Í stað þess að tileinka sér óhlutbundnar hugmyndir um lífsstíl með frumlegri beitingu “bricolage”, þ.e. að sækja sér efni í ríkjandi táknkerfi og gefa því nýja merkingu; þá sóttu endurreisnarmoddarar í innlimaða og tóma táknfræði moddsins. Þeir einkenndu sig með “parka”úlpum sem höfðu eitt sinn haft það notagildi að verja jakkafötin, þeir keyptu sér vespur og settu merki breska flughersins, “the target”, á flíkur sínar því þannig fannst þeim þeir líkjast þeirri ímynd um modd sem höfðu fengið út úr skilaboðum fjölmiðla.

Endurreisnarmoddararnir eru ef til vill sekir um að hafa tekið upp ímynd um menningarhóp frekar en að hafa myndað sérstæðan menningarhóp sjálfir. Engu að síður eru þeim ekki alls varnað og þeir áhugaverðir hvað varðar merkingu menningarhópa. Til dæmis fylgja þeir gamalli moddhefð, að finnast þeir einir vera “original” og aðrir apa upp eftir sér. Það er líka spurning hvort þeir séu ekki líka nokkurs konar iðkendur “bricolage” með því að sækja í ákveðna hugmynda/táknfræði og leggja eigin merkingu í útkomuna. Einnig virðist annar upprunalegur eiginleiki moddsins hafa haldið sér í gegnum þær fjölmörgu endurlífganir – moddið hefur eiginlega aldrei tapað “kúlinu”. Þetta er líklega ástæða þess að moddið hefur reynst svo lífsseigt, það höfðar til rótgróinna hugmynda samfélagsins um fagurfræði. Pönkið, til dæmis, hefur ekki átt jafnmiklum endurtektarvinsældum að fagna, ef til vill vegna þess að það notar “bricolage” í andófi við fagurfræði sem virðist, þegar öllu er á botninn hvolft, seint breytast. Moddarinn lítur einfaldlega vel út; hann er “kúl og hipp” sama hvaða pólítíska merking liggur að baki útliti hans. Þar að auki hefur annar órjúfanlegur eðlisþáttur moddsins haldið því sem einhvers konar merkingarbærum menningarkima: það er ekki heiglum hent að gerast moddari. Þegar modd-sprengingin hjaðnaði og endurreisnartímabil tóku við kom í ljós að eitt modd-lögmál átti enn við: sá sem vildi taka upp ímyndina og líta út eins og hann hefði eytt álitlegri fjárhæð í það, þurfti eiginlega að eyða álitlegri fjárhæð í það, og verða sér úti um fágæta hluti. Klæðskerasniðin föt og vespur fóru aldrei á útsölu, sá liður hafði ekkert breyst þótt moddið hafi um stund verið gert að útsöluvöru. Á meðan pönkið hafði tekið það sem tiltækt var og rifið gat á það, svo að segja, snerist moddið um það að eyða í efnið. Hægt er að renna stoðum undir það að moddið hafi styrkst með tímanum vegna þess að endurreisnarmoddararnir lögðu m.a. áherslu á það að útvega sér “heilaga”, “vintage” hluti úr upprunalega moddinu sem erfitt var að finna og voru ekki gefins. Ljóst er að með þannig áframhaldandi þróun yrðu upprunaleg moddtákn fágætir helgigripir sem bjargað væri úr glatkistu tímans og verðgildi þeirra fælist í sjaldgæfleika þeirra. Þar að auki hefur ímyndin um modd orðið að einstaklega “ensku” fyrirbæri, og þeir sem það nú upp taka eru á einhvern hátt að gefa til kynna hollustu við það sem enskt þykir. Þetta er áhugavert þegar litið er til upprunalegra efnistaka moddsins til Evrópu og Bandaríkjanna, jafnframt sem hugmynd moddaranna var sú að “enskt” jafngilti “hallærislegt” og því þyrftu þeir að leita á nýjar slóðir. Innlimun moddsins hefur því greinilega orðið því til afbyggingar og mýtugerðar.

Það er því umdeilanlegt hvort modd sé enn við lýði sem merkingarbær menningarkimi, það fer kannski eftir því hvað menningarrýnirinn vill staðsetja sig; hvorthann vill taka undir með upprunalegu moddurunum og segja að moddið hafi liðið undir lok um miðjan sjöunda áratuginn eða ganga hugmyndafræðilega til liðs við nýmoddarana og samþykkja að moddið sé eilífur lífstíll sem byggist á því að taka breytingum.

Heimildaskrá:

Hebdige, Dick. (1979) Subculture. The Meaning of Style.London: Methuen & Co.

The Sharper Word – A Mod Anthology. (1999). Ed. Paolo Hewit. London: Helter Skelter Books.

Modrevival: http://www.modrevival.net/

The Great Pianists

2005-02-01T17:08:00.000Z

Harold Schonberg heitinn var virtur tónlistargagnrýnandi hjá New York Times og er líklega einn afar fárra sem hafa orðið sérstaklega frægir fyrir þá iðju. Hann skrifaði einnig bækur, þ.á.m. knappa ævisögu píanistans Vladimir Horowitz og 'The Great Conductors.' Hér fjallar hann þó um athygliverðustu stök í mengi þeirra einstaklinga sem hafa leikið á píanó, og ber bókin einmitt heitið 'The Great Pianists.'

Fjallað er um viðfangsefnin í tímaröð allt frá Johann Sebastian Bach. Í umfjöllun sinni styðst Schonberg við tónverk píanóleikaranna, ef til eru, og lýsingar samtíðarmanna á leik þeirra. Og í tilviki þeirra sem lifðu á 20. öldinni er að sjálfsögðu hægt að styðjast við upptökur. Höfundinum tekst út frá þessum upplýsingum að draga fram einkenni viðfangsefna sinna á sérlega ljósan og skemmtilegan hátt. Lesandinn fær líka mjög góða tilfinningu fyrir þróun píanóleiks, hvernig viðhorfin breyttust með tímanum. Þannig þótti undirrituðum sérstaklega skemmtilegt að fræðast um þá menn sem nutu þeirrar ógæfu að vera á hátindi ferilsins þegar hin klassísku áhrif voru að fjara út og hin rómantísku að taka við. Það eru menn eins og Friedrich Kalkbrenner, Carl Czerny, Johan Hummel og fleiri. Með tímanum hafa þeir nokkurn veginn fallið í gleymsku og eru það helst kollegar þeirra, píanóleikarar, sem þekkja þá nú til dags. Talsverður hluti bókarinnar er þó helgaður þeim og, að mínu mati, færð sannfærandi rök fyrir því að tónlist þeirra sé vel hlustunarinnar virði. Hún er e.t.v. ekki eins 'djúp' og mestu meistaraverk tónbókmenntanna en það er eitthvað heillandi við þau.

Af og til er minnst á tónleikaformið sem slíkt, og vakin athygli á að það hafi ekki ætíð verið eins og við þekkjum það í dag. Til dæmis tíðkaðist það mikið að spila einstaka kafla úr sónötum, en slíkt gerist ekki í dag og væri líklega illa séð af flestum. Spuni var mun algengari fyrr á öldum en hefur nánast lagst af meðal klassískra tónlistarmanna nú. Sum verk hafa bæst við tónleikadagskrár og önnur dottið út. H-moll sónatan eftir Franz Liszt þótti allt of þung og tormelt fyrir eyru tónleikagesta áður fyrr en er nú nánast skylduverkefni fyrir alla sem vilja láta taka sig alvarlega sem píanóleikara. Á hinn bóginn spilar svo til enginn f-moll píanókonsertinn eftir Adolf von Henselt en á 19. öld var hann afar vinsæll. Það er e.t.v. ástæða til að benda á það, að berserkurinn Marc-André Hamelin hefur hljóðritað þann konsert fyrir Hyperion Records og ég get staðfest að þessi konsert er bráðskemmtilegur.

Þegar maður les bókina er augljóst að af þeim píanóleikurum sem hafa skilið eftir sig hljóðritanir er hann hrifnastur af þeim sem voru starfandi á fyrri hluta 20. aldar. Það eru menn eins og Josef Hofmann, Sergei Rachmaninov og Benno Moiseiwitsch. Sá er þetta skrifar getur a.m.k. að einhverju leyti tekið undir það enda voru upptökur þá ekki á hverju strái og ekki eins auðvelt fyrir menn að herma eftir öðrum, þ.e. án þess að sjá þá í eigin persónu. Nú til dags er komin einhvers konar gaussísk dreifing á píanóleikarana þar sem áberandi flestir hljóma nokkurn veginn eins en einhverjir utar í dreifingunni skera sig úr og hafa meiri persónuleika í leik sínum. En Schonberg bendir á að í byrjun 20. aldar voru hin hárómantísku áhrif farin að dala allverulega, svo menn geta þá rétt ímyndað sér hvernig menn hafa leikið um miðja 19. öld. Sennilega myndu margir nútímamenn klóra sér í höfðinu ef þeir fengju að heyra það. Reyndar er mjög gaman að sjá að Schonberg er laus við blinda aðdáun og gagnrýnir menn hiklaust ef hann sér ástæðu til. Sem dæmi má nefna Vladimir de Pachmann sem taldi að besta leiðin til að halda fingrunum í æfingu væri að mjólka kýr.

Ef ég neyddist til að segja eitthvað neikvætt um þessa bók yrði það að hvergi er minnst einu orði á mann sem hét György Cziffra. Hann er að vísu ekki mjög þekktur og sumir sem verða snobbi að bráð líta örlítið niður á hann vegna spilamennsku sem stundum gat orðið örlítið óöguð. En að mínu mati á hann alveg heima í hópi þeirra manna sem hér er fjallað um. Hugsanlegt er að Schonberg hafi lítið þekkt til hans, enda bjó hann lengst af í Frakklandi og spilaði langmest þar og sjadan utan Evrópu.

Hver sem hefur gaman af því að hlusta á píanóleik ætti að lesa þessa bók. Hún er tiltölulega löng, eitthvað um 500 síður minnir mig. En textinn er afar aðgengilegur og skemmtilega skrifaður svo lesandinn verður lítið var við lengdina.

Davíð Stefánsson

2005-01-27T01:09:00.000Z

110 ár eru liðin frá fæðingu Davíðs Stefánssonar, skálds frá Fagraskógi í Eyjafirði. Davíð var eitt helsta skáld landsins. Fáum íslenskum skáldum tókst betur að tjá sig frá hjartanu, er þá sama hvort átt er við t.d. gleði, sorg, ástina eða lífskraftinn. Davíð tjáði af stakri snilld sannar tilfinningar og varð eitt ástsælasta skáld okkar á 20. öld. Er rétt að fara örlítið yfir ævi hans og skáldferil í tilefni afmælis hans.

Davíð fæddist að Fagraskógi, 21. janúar 1895. Kenndi hann sig ávallt við æskuheimili sitt og varð það alla tíð fastur hluti af skáldnafni hans. Foreldrar hans voru Stefán Stefánsson bóndi og alþingismaður, og eiginkona hans, Ragnheiður Davíðsdóttir. Davíð var fjórði í röð sjö systkina. Fagriskógur var þá og er enn í dag eitt af helstu býlunum í Arnarneshreppi og mikið fremdarheimili. Ungur fór Davíð til náms í Gagnfræðaskólanum á Akureyri, lauk hann gagnfræðaprófi 16 ára gamall, 1911. Davíð dvaldist í Kaupmannahöfn 1915-1916 og komst á skrið sem skáld. Fyrstu ljóð Davíðs birtust í tímaritum á þessu tímabili. Fór hann í lærdómsdeild Menntaskólans í Reykjavík og lauk þaðan stúdentsprófi vorið 1919.

Sama ár kom fyrsta ljóðabók hans, Svartar fjaðrir út. Með útkomu hennar var braut skáldsins mörkuð. Bókinni var tekið mjög vel og varð ein af helstu ljóðabókum aldarinnar. Setti mikið mark á sögu ljóðanna Eitt af fallegustu ljóðunum í þeirri bók er Stjörnurnar.

Stjörnurnar, sem við sjáum
sindra um himininn,
eru gleðitár Guðs, sem hann felldi,
er hann grét í fyrsta sinn.

Honum fannst ekkert af öllu
yndi sér veita né ró
og allt vera hégómi og heimska
á himni, jörð og sjó.

Svo var það á niðdimmri nóttu,
að niðri á jörð hann sá,
hvar fagnandi hin fyrsta móðir
frumburð sinn horfði á.

Og þá fór Guð að gráta
af gleði; nú fann hann það
við ást hinnar ungu móður,
að allt var fullkomnað.

En gleðitár Guðs, sem hann felldi,
er grét hann í fyrsta sinn,
eru stjörnurnar, sem við sjáum
sindra um himininn.

Haustið 1920 hélt Davíð til útlanda og dvaldi víðsvegar um Evrópu, t.d. á Ítalíu. Samdi hann þar fjölda fallegra ljóða og setti Evrópuferðin mikinn svip á aðra ljóðabók hans, Kvæði, sem kom út árið 1922. Davíð kenndi sögu við Gagnfræðaskólann á Akureyri 1922-1924 en hélt þá til Noregs og var þar í nokkra mánuði. Hann kom heim síðar sama ár og þá kom út þriðja ljóðabókin, Kveðjur. Með henni festi Davíð sig endanlega í sessi sem eitt vinsælasta ljóðskáld landsins. Eitt þekktasta ljóðið í bókinni er Til eru fræ:

Til eru fræ, sem fengu þennan dóm:
Að falla í jörð, en verða aldrei blóm.
Eins eru skip, sem aldrei landi ná,
og iðgræn lönd, er sökkva í djúpin blá,
og von sem hefur vængi sína misst,
og varir, sem að aldrei geta kysst,
og elskendur, sem aldrei geta mæst
og aldrei geta sumir draumar ræst.

Til eru ljóð, sem lifna og deyja í senn,
og lítil börn, sem aldrei verða menn.

Árið 1925 fluttist Davíð til Akureyrar þar sem hann bjó allt til æviloka. Hann varð bókavörður við Amtsbókasafnið á Akureyri sama ár. Ennfremur reyndi hann þá fyrir sér við leikritagerð og hið fyrsta kom til sögunnar ári síðar, Munkarnir á Möðruvöllum. Næsta ljóðabók Davíðs kom út árið 1929 og bar heitið Ný kvæði. Eitt þekktasta ljóðið í þeirri bók er Kveðja:

Eitt orð, eitt ljóð, eitt kvein frá kvaldri sál
er kveðja mín. Ég veit þú fyrirgefur.
En seinna gef ég minningunum mál,
á meðan allt á himni og jörðu sefur.
Þá flýg ég yfir djúpin draumablá,
í dimmum skógum sál mín spor þín rekur,
Þú gafst mér alla gleði sem ég á.
Þú gafst mér sorg, sem enginn frá mér tekur.

Svo kveð ég þig. En er þú minnist mín,
þá mundu, að ég þakka liðna daga.
Við framtíð mína fléttast örlög þín.
Að fótum þínum krýpur öll mín saga.
Og leggðu svo á höfin blá og breið.
Þó blási kalt og dagar verði að árum,
þá veit ég að þú villist rétta leið
og verður mín - í bæn, í söng og tárum.

Árið 1930 vann Davíð til verðlauna í samkeppni um Alþingishátíðarkvæði. Sá hluti kvæðisins sem helsta frægð hlaut er Sjá dagar koma:

Sjá, dagar koma, ár og aldir líða,
og enginn stöðvar tímans þunga nið.
Í djúpi andans duldir kraftar bíða. -
Hin dýpsta speki boðar líf og frið.
Í þúsund ár bjó þjóð við nyrstu voga.
Mót þrautum sínum gekk hún, djörf og sterk,
í hennar kirkjum helgar stjörnur loga,
og hennar líf er eilíft kraftaverk.

Næsta ljóðabók Davíðs kom út árið 1933 og bar heitið, Í byggðum. Þóttu ljóðin í henni bera annan keim en þau sem áður höfðu komið út og vera nokkuð meiri félagsleg ádeila og horfa í aðra átt og sýna Davíð í öðru ljósi sem ljóðskáld. Ein þekktasta ljóðabók Davíðs, Að norðan, kom út árið 1936 og telst enn í dag marka mikil þáttaskil á ferli hans. Á þessum árum hóf hann að safna bókum af miklum áhuga og átti við ævilok sín á sjöunda áratugnum mikið safn bóka sem ættingjar hans ánöfnuðu Amtsbókasafninu. Að norðan markaðist vissulega af því að Davíð fór eigin leiðir í yrkisefnum og leitaði sífellt meir til fortíðar í yrkisefnum og hugsunum í ljóðlist. Vinsældir hans voru mestar á þessu tímabili og má fullyrða að bókin Að norðan hafi átt stóran þátt í hversu vel hann festist í sessi sem eitt helsta ljóðskáld aldarinnar. Eitt þekktasta kvæði bókarinnar er Þú komst í hlaðið.

Þú komst í hlaðið á hvítum hesti,
þú komst með vor í augum þér.
Ég söng og fagnaði góðum gesti
og gaf þér hjartað í brjósti mér.

Ég heyri álengdar hófadyninn,
ég horfi langt á eftir þér.
Og bjart er alltaf um besta vininn
og blítt er nafn hans á vörum mér.

Þó líði dagar og líði nætur,
má lengi rekja gömul spor.
Þó kuldinn næði um daladætur,
þá dreymir allar um sól og vor

Í kjölfarið fór Davíð í auknum mæli að leggja rækt við leikritagerð og skáldsagnaritun og sinnti því fleiru en ljóðunum. Árið 1940 kom út skáldsaga Davíðs í tveim bindum og bar heitið Sólon Íslandus. Fjallar hún um einn þekktasta flæking Íslandssögunnar, Sölva Helgason. Ári síðar gaf Davíð út leikritið Gullna hliðið, byggt á hinni þjóðkunnu sögu, Sálin hans Jóns míns, sem hann hafði áður ort um þekkt kvæði. Leikritið varð strax mjög vinsælt og urðu söngljóðin í leikritinu landsfræg í þekktum búningi Páls Ísólfssonar sem gerði við þau þekkt lög. Eitt hið þekktasta var Ég leiddi þig í lundinn:

Ég beið þín lengi lengi
mín liljan fríð,
stillti mína strengi
gegn stormum og hríð.
Ég beið þín undir björkunum
í Bláskógarhlíð.

Ég leiddi þig í lundinn
mín liljan fríð.
Sól skein á sundin
um sumarlanga tíð.
Og blærinn söng í björkunum
í Bláskógarhlíð.

Davíð hóf aftur að yrkja um miðjan fimmta áratuginn. Árið 1947 kom út ljóðabókin Nýja kvæðabókin. Skömmu síðar veiktist hann alvarlega og varð óvinnufær næstu árin. Í upphafi sjötta áratugarins samdi hann leikritið Landið gleymda. Tæpum 10 ár liðu á milli þess að Davíð gæfi út ljóðabók, árið 1956 kom út ljóðabókin Ljóð frá liðnu sumri. Það síðasta sem birtist eftir Davíð meðan hann lifði voru Háskólaljóð árið 1961. Síðasta ljóðabók Davíðs Stefánssonar kom út árið 1966, að honum látnum. Bókin bar hið einfalda nafn Síðustu ljóð. Í þeirri ljóðabók birtist það síðasta sem skáldið orti fyrir andlát sitt. Eitt þekktasta ljóðið í bókinni var ljóðið Vornótt, þar sem hann yrkir til heiðurs Eyjafirði.

Í nótt er gott að gista Eyjafjörð
og guðafriður yfir strönd og vogum.
Í skini sólar skarta haf og jörð
og skýjabólstrar slegnir rauðum logum.

Það veit hver sál, að sumar fer í hönd,
en samt er þögn og kyrrð um mó og dranga,
og hvorki brotnar bára upp við strönd
né bærist strá í grænum hlíðarvanga.

Svo ljúft er allt í þessum heiða hyl,
svo hátt til lofts og mjúkur barmur jarðar,
að víst er engin veröld fegri til
en vornótt björt í hlíðum Eyjafjarðar.

Davíð Stefánsson fluttist árið 1944 í hús sem hann reisti sér að Bjarkarstíg 6 á Akureyri. Þar bjó hann allt til æviloka. Eftir daga hans var húsið ánafnað Akureyrarbæ og þar er safn til minningar um hann. Húsið er varðveitt eins og það var er hann yfirgaf það síðasta sinni og er engu líkara en þegar gesturinn sem kemur til að líta þar inn og skoða heimili skáldsins en að viðkomandi sé gestur Davíðs en hann hafi í raun brugðið sér frá örskotsstund. Andi skáldsins er ljóslifandi í húsinu þó fjórir áratugir séu liðnir síðan hann yfirgaf það hinsta sinni. Þeir sem eiga leið um Akureyri eru eindregið hvattir til að líta í Bjarkarstíg 6 og kynna sér þetta merka hús, heimili sannkallaðs heimsmanns sem þrátt fyrir að vera sveitastrákur að uppruna varð sannkallaður veraldarmaður að lokum. Bý ég skammt frá Bjarkarstíg og fer ég oft á sumrin í safnið og á veturna er einnig oft gengið þar framhjá. Húsið er lítið en fullt af merkilegum sjarma sem er erfitt að lýsa í orðum. Sjón er svo sannarlega sögu ríkari.

Á sextugsafmæli Davíðs, 21. janúar 1955 var Davíð sýndur sá heiður að hann var gerður að heiðursborgara Akureyrarbæjar. Er líða tók að ævilokum skáldsins varð hann sífellt minna áberandi. Hann sat oft heima við bókalestur og varð æ minna sýnilegur í skemmtanalífinu, en hann var rómaður gleðimaður og var þekktur fyrir að skemmta sér með veraldarbrag, eða ferðaðist sífellt minna um heiminn. Seinustu árin áttu Eyjafjörður og Akureyri hug hans allan, eins og sést af seinustu kvæðum hans og skrifum. Hugurinn leitaði heim að lokum. Fjörðurinn og það sem hann stóð fyrir að mati skáldsins var honum alla tíð mjög kær og jókst það sífellt eftir því sem leið að ævikvöldi hans. Í ljóðabókinni Að norðan, árið 1936 orti Davíð svo til Akureyrar, bæjarins sem hann síðar varð heiðursborgari í.

Bærinn stendur við botn á löngum firði
Bláir álar í sólskininu loga
Þó kann öðrum að þykja meira virði,
að þorskur og koli fylla alla voga.
Hvernig sem blæs, er fjörðurinn alltaf fagur.
Fáir heilluðu lengur gamla vini.
Hann skín, þegar ljómar á lofti heiður dagur
Hann leiftrar í stjarnanna dýrð og mánaskini.
Við borgarans augum blasa fjallatindar
brekkur og hlíðar vaxnar grænu lyngi.

Davíð Stefánsson frá Fagraskógi, lést á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, þann 1. mars 1964, 69 ára að aldri. Seinustu árin hafði Davíð átt við veikindi að stríða og hafði kennt sér hjartameins sem að lokum leiddi hann til dauða. Akureyrarbær lét gera útför hans eins virðulega og mögulegt var og fór hún fram frá Akureyrarkirkju, þann 9. mars 1964. Mikið fjölmenni fylgdi Davíð seinasta spölinn. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum í sveitinni heima, að Möðruvöllum í Hörgárdal. Eins og sagði í upphafi var Davíð skáld tilfinninga, hann orti frá hjartanu og talaði beint til hjarta þess sem las. Þess vegna mun minning hans verða okkur kær og kveðskapur hans festast í sessi um ókomin ár. Hann var sannur í yrkisefnum og sannur í tjáningu um sannar tilfinningar.

„Þá er ég líka skáldsaga.“ Um Skáldsögu Íslands eftir Pétur Gunnarsson

2005-01-22T22:15:00.000Z

Fyrir síðustu jól kom út bókin Vélar tímans sem er þriðja bindið í Skáldsögu Íslands, bókaflokki Péturs Gunnarssonar. Af því tilefni er gluggað hér í fyrri bindin tvö, Myndina af heiminum og Leiðina til Rómar, og reynt að rýna í eiginleika þeirrar frásagnaraðferðar sem höfundurinn kýs að nota.

Nafnið Skáldsaga Íslands gefur bersýnilega til kynna að hér sé um skáldverk að ræða, en þar með er ekki öll sagan sögð. Það þarf ekki að lesa lengi í Myndinni af heiminum eða Leiðinni til Rómar til að sjá að þar eru ekkei hefðbundin skáldverk á ferð, þótt skilgreiningin „skáldsaga“ sé nokkuð almennt viðurkennd á þeim í bókabúðum og á bókasöfnum, kannski ekki síst vegna fjölskyldusögunnar af Mána sem er tvinnuð saman við frásögnina. Skáldsaga Íslands býður upp á margvíslegar vangaveltur um það hvar mörk sagnfræðinnar liggja: Hvenær hættir sagnfræði að vera sagnfræði og byrjar að vera skáldskapur? Undirritaður ætlar sér ekki þá dul að veita svör við stórum spurningum eins og þessari. En rétt eins og hægt er að skoða Skáldsögu Íslands sem skáldsögu er sömuleiðis hægt að líta á hana sem sagnfræðilegt verk. Sú staðreynd að íslenskur rithöfundur á 21. öld skuli ákveða að feta sig eftir brautum íslenskrar miðaldasögu í skáldverki hlýtur að kveikja þá hugmynd hjá lesandanum að tilgangurinn sé að efla áhuga lesenda sinna á fræðunum – að „vekja hungur“. Er Skáldsaga Íslands kannski e.k. hungurvaka fyrir nútímaíslendinginn?

Sagnfræðin flæðir óneitanlega um allan textann í Skáldsögu Íslands, höfundur vísar víða í heimildir sínar, tilgreinir ártöl og „tjáir hið almenna“ (svo notað sé orðalag úr skáldskaparfræði Aristótelesar). Mikið er um staðhæfingar sem í hugum flestra lesenda tilheyra sagnfræðiritum og kennslubókum. Sú aðferð höfundarins að beita 1. persónu frásögn í fleirtölu á stöku stað myndar líka hugrenningatengsl við kennslubækur.

En skáldskapur sem kennslutæki er alls ekki ný hugmynd. Dídaktískur skáldskapur hefur verið tíðkaður í ýmsum myndum allt frá því að Hesíódos skrifaði Störf og daga um 700 f. Kr. Það sem hins vegar skilur bókaflokk Péturs Gunnarssonar frá hefðbundnum dídaktískum verkum er það hversu órætt viðfangsefni Péturs er. Störf og dagar Hesíódosar og Atli og Arnbjörg eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksdal eru leiðbeiningarit fyrir bændur og búalið. Markhópurinn er skýr og viðfangsefnið áþreifanlegt. Fyrirbæri eins og Íslandssaga eru hins vegar óáþreifanleg, ópraktísk, og forgengileg að því leyti að þau eru andlegt fóður. Sögukennsla í skólum hefur oft verið umdeild og áhugi nemenda á efninu jafnan takmarkaður. Það má því segja að Pétur Gunnarsson leggi höfundum sögukennslubóka lið með hinum nýja bókaflokki sínum þar sem eitt hans helsta hugðarefni virðist vera að auka áhuga lesenda sinna á því að fræðast frekar um efnið sem hann fjallar um.

Þótt orðræðan í Skáldsögu Íslands minni á kennslubækur, eins og sýnt var hér að ofan, eru aðferðirnar sem höfundur notar við að miðla sagnfræði sinni þó að mestu leyti óhefðbundnar, enda af ætt skáldskaparins. Gunnar Karlsson, einn reyndasti sögukennslubókahöfundur Íslendinga, hefur lýst muninum á sagnfræði og skáldskap með þessum orðum:

…[S]aga er, eða á samkvæmt reglunni að vera, búin til úr raunverulegum, sögulegum staðreyndum eingöngu. Af því leiðir svo að hvert nýtt fróðleiksatriði í sögu þarf að vera samrýmanlegt öllum sögulegum fróðleik sem vitaður er fyrir, eða hafna honum. Sá sem segir: Kristnitakan á Íslandi fór fram árið 999, hann er þar með að mótmæla öllum sem hafa tímasett hana árið 1000. Skáldskapur gerir þar enga slíka kröfu. Þegar Halldór Laxness kýs að kalla konu Magnúsar Sigurðssonar júnkæra í Bræðratúngu Snæfríði en ekki Þórdísi, eins og hún hét í raun og veru, þá er hann ekki að andmæla því sem segir í Sögu Íslendinga VI, s. 82. (Gunnar Karlsson: „Að læra af sögunni“)

Pétur Gunnarsson fer bil beggja í bókaflokki sínum. Líklega dettur engum í hug að atyrða hann fyrir að vera óljós, ónákvæmur, eða einhliða í vali sínu á þeim atburðum sem lýst er, hvað þá fyrir að tilgreina ekki nákvæma heimildaskrá. Myndin af heiminum og Leiðin til Rómar eru ekki fullnægjandi lýsing á öllu tímabilinu sem frásögnin spannar enda eiga þær ekki að vera það. Snorri Sturluson, Þórður kakali, Gissur Þorvaldsson og fleiri stórmenni sem tilheyra sögutímanum eru víðs fjarri. Pétur velur sjálfur fáeinar persónur og atburði þeim tengda sem hafa almennt ekki hlotið mikið pláss í sögukennslubókum, t.d. Hall Teitsson, Gissur Hallsson og Einar Hafliðason. Með þessari aðferð græðir hann bæði sem rithöfundur og sögukennari. Annars vegar eykst rýmið sem hann hefur fyrir eigin skáldskap, hið listræna frelsi er meira því eyðurnar sem þarf að skálda upp í eru fleiri. Hins vegar beinir hann sjónum lesenda að mönnum og málefnum sem þeir þekkja lítið sem ekkert. Sagan gæðir lífi fólk sem í flestra hugum hefur aðeins verið dauðir stafir á bók í áraraðir og þannig má líta á hana sem tilraun til þess að víkka hinn sagnfræðilega sjóndeildarhring lesandans.

Helsta einkennið á list og mælsku Skáldsögu Íslands er sú mikla áhersla sem lögð er á samruna fortíðar og nútíðar. Söguskoðun Péturs Gunnarssonar eins og hún birtist í bókunum einkennist umfram allt af þeirri hugmynd að öll mannkynssaga sé samfelldur tími. Raunveruleiki nútímans er á sama plani og fortíðin vegna þess að á vissan hátt er allur tími fortíð, öll skoðun hluta er í raun skoðun á fortíðinni. Leiðin frá viðfanginu um upplýsingamiðilinn til viðtakandans hlýtur að taka tíma og því skoðum við raunveruleikann alltaf eins og hann var, ekki eins og hann er. Í fortíðarlýsingunum eru hvarvetna viðlíkingar við samtímann þar sem líkindi eða mismunur aðstæðna er dreginn fram. Oftast nær er vísað í almennt ástand, daglegt líf, viðteknar hugmyndir eða skoðanir nútímamanna:

En ferðalög eru Íslendingum skeinuhætt á miðöldum, þeir eru ekki komnir með fulla aðild að sóttkveikjusambandi álfunnar og því berskjaldaðir fyrir pestum meginlandsins. (Leiðin, bls. 10)

Samkvæmt kokkabókum kirkjunnar er Hallur á Saga Class til himnaríkis. (Leiðin, bls. 25)

Einnig er vísað í einstaka atburði eða fólk úr nútímanum:

Svo líður tíminn, átta hundruð og fimmtíu ár, og það þarf að tyggja tíðindin ofan í háttvirta áheyrendur: Tvíburaturnar? Alkaída? Ússama bin hvað?
Þegar George Bush 2. hélt herhvöt sína þar sem hann boðaði til krossferðar í Afganistan var engu líkara en hann hefði stigið ofan á líkþorn í löndum múslima. (Leiðin, bls. 28–9)

Eins og sjá má er víða stutt í húmorinn. Sögumaðurinn endursegir fornar heimildir á gamansaman hátt, bæði með því að nota eigið orðalag og einnig með því að koma með beinar tilvitnanir og skýringar fyrir framan eða aftan. Stundum eru heimildirnar jafnvel gerðar hjákátlegar með gildismati sögumanns á eftir tilvitnunum í þær, t.a.m þar sem sýnt er hvernig höfundur Jóns sögu helga ber í bætifláka fyrir þau tvö hjónabönd sem Jón Ögmundsson var í. Málfarskenndar athugasemdir eins og „obb–obb–obb!“ og „Hvernig læt ég.“ hjálpa enn fremur til við að grafa undan heilagleikanum sem einkennir fornrit á borð við Jóns sögu helga. Textinn snýst hér upp í kennslu í gagnrýnum vinnubrögðum. Sögumaðurinn tekur sér stöðu við hlið lesandans og í sameiningu gera þeir góðlátlegt grín að hinum nafnlausu miðaldahöfundum. Jafnalvarlegri bókmenntategund og biskupasögum er kippt niður á annað plan sem stendur lesandanum nær. Þrátt fyrir allt fjalla biskupasögurnar um menn og eru skráðar af mönnum.
Sögumaðurinn er sjálfur lesandi og allvíða ber hann upp spurningar fyrir hönd viðmælenda sinna, rétt eins og vandvirkur höfundur sögukennslubóka ætti að gera. Alþýðlegt málfar og slettur eru svo enn einn þátturinn í aðferð höfundarins við að höfða til lesenda sinna. Þetta er hluti af samrunanum á milli nútíðar og fortíðar sem er svo víða áberandi. Orð eins og „brillera“ og „by the way“ sóma sér ekki vel í akademískum sagnfræðiritum – þau tilheyra annars konar stíl. Með því að tjá athafnir miðaldamanna á svo nútímalegu máli er fræðunum miðlað til fólks sem annars hefði líklega farið á mis við þau.

En samruninn sem Skáldsaga Íslands leitast við að skapa tekur ekki aðeins til tíma heldur líka staða. Atriði úr íslandssögu og mannkynssögu eru spiluð á víxl og er sannsögulegum atburðum úr ólíkum áttum þannig slegið saman í eitt. Dæmi um þetta er ferð Einars Hafliðasonar til Avignon. Hann hittir ítalska skáldið Petrarca sem bjó þar á 14. öld. Engar heimildir segja frá því að fundum þessara tveggja manna hafi nokkru sinni borið saman. En það er vitað að Einar Hafliðason fór til Avignon skömmu fyrir miðja 14. öld – á þeim tíma sem Petrarca bjó þar. Svona samspil milli persóna í skáldskap og sögulegra persóna er ekki með öllu óþekkt. Nefna má t.d. bandarísku ævintýrahetjuna Indiana Jones sem er aðalpersónan í ófáum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum. Á ferðum sínum hefur Jones hitt nokkra af þekktustu mönnum 20. aldarinnar, t.a.m. Sigmund Freud og Adolf Hitler. Kennslufræðilegt gildi aðferðarinnar er augljóst í Skáldsögu Íslands. Með henni tekst höfundi að samstilla sögu Íslands og umheimsins, og virkjar hann þannig lesandann til þess að tengja saman tvær (eða fleiri) atburðarásir. Íslandssagan heldur áfram út í mannkynssöguna.

Af framansögðu sést að Skáldsaga Íslands er ekki bara kennslubók í sögu. Hún er líka tilraun til þess að afsanna þá hugmynd að fornar bókmenntir séu alltaf óhæfari til að fullnægja kröfum nútímamannsins heldur en bókmenntir sem eru miðaðar sérstaklega við þarfir hans. Heiti bókaflokksins er í sjálfu sér ákveðin yfirlýsing um stefnu höfundarins. Líkt og miðaldahöfundar gerir hann engan greinarmun á sögu sem bókmenntaverki og sögu sem vísindagrein. Skáldskapur og raunveruleiki eru eitt og hið sama, rétt eins og fortíð og nútíð:

En eins og jafnan er um þá sem eru allir er gervöll ævi þeirra undir á sérhverju andartaki. Sem að vísu gildir um alla menn, við sem drögum andann núna erum í senn fortíð okkar og framtíð – við erum það sem er í vændum – einungis á það eftir að verða. (Leiðin, bls. 51)

Þessu verður vart betur lýst en með tilsvari bátsmannsins í Myndinni af heiminum þegar Máni heldur því fram að Njála sé skáldsaga:

Þetta er nú víst bara skáldsaga.
Skáldsaga! hváði bátsmaðurinn í þilfarstón og hallaði sér út yfir kojuna svo öfugt andlitið gein við mér, ábyggilega ekki frýnilegra en Skarphéðins í brennunni.
Þá er ég líka skáldsaga, sagði hann um leið og hann rétti sig upp og ég heyrði hann bylta sér og bölva alltof stuttu teppi. (Myndin, bls. 147)

Helstu heimildir:
Brynhildur Ingvarsdóttir. 1998. „Hverjum þjónar sagnfræðin?“ Íslenska söguþingið 28.–31. maí 1997: Ráðstefnurit II, bls. 68–74. Ritstjórar Guðmundur J. Guðmundsson og Eiríkur K. Björnsson. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands og Sagnfræðingafélag Íslands, Reykjavík.
Gunnar Karlsson. 1992. „Að læra af sögunni.“ Að læra af sögu: Greinasafn um sögunám, bls. 95–100. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, Reykjavík.
Pétur Gunnarsson. 2002. Leiðin til Rómar. Mál og menning, Reykjavík.
Pétur Gunnarsson. 2000. Myndin af heiminum. Mál og menning, Reykjavík.
Steblin-Kamenskij, M.I. 1981. Heimur Íslendingasagna. Helgi Haraldsson þýddi. Iðunn, Reykjavík.

Sjaldan launar kálfurinn ofeldið

2005-01-20T19:30:00.000Z

-Blóð og bein- Chi to Hone
Það er svo margt líkt með borgarísjaka og menningu, hvort sem um borgarmenningu eða annarskonar menningu er að ræða. Rétt eins og ísjakarnir eru margir og ólíkir hver öðrum að lögun er landlægur mismunur milli einkenna menningar samfélaga, sem eru í raun fjölda mörg. Hvorki er ein afrískmenning né ein evrópskmenning. Ekki er einn ísjaki í norðri og þaðan af síður einn í suðri. Sama hvað við sjáum mikið á yfirborðinu er svo margt og svo miklu meira dulið fyrir okkur undir niðri. Nokkuð sem þarf skilning og þolinmæði til að átta sig á.
„Tíminn líður hratt á gervihnatta öld“
Með auknu áreiti fækkar tækifærum til slökunar. Þegar önnum köfnum manninum er orðið svo tamt að leita ekki lengur af bókum tillestrar, heldur horfa bara á það sem honum er skammtað vilja margir staldra við og hugleiða hvort rétt braut sé af mannkyninu rötuð. Ætlaði Hafnfirðingurinn ekki að bíða eftir kvikmyndinni í stað þess að kaupa Íslensku Alfræðiorðabókina.

„Að horfa á kvikmynd er góð skemmtun“
Það er alltaf skemmtilegra að geta slegið fleiri flugur í færri höggum en öfugt. Ef skemmtuninni fylgir einhver fræðsla getur maður snúið ánægðari fyrir vikið heim að loknu áhorfi. Á síðasta ári var frumsýnd kvikmynd sú fyrsta sinnar tegundar, er opnar augu áhorfanda fyrir sambandi milli eins af möndulveldum hins illa og þeirrar þjóðar sem stendur í hvað mestu stappi við það möndulveldið.

Svart/hvítt
Fólk er sagt hata annað fólk, en fyrilítur það kannski frekar eða fordæmir það. Eitt þekktasta dæmi um slíkt hatur hóps fólks á öðru fólki, kemur reglulega fram í kvikmyndum af vestanverðu Vínlandi. Einnig hefur samskonar hatur verið fyrirferðamikið í Evrópu. Grunnur þessa haturs liggur oftar en ekki í því hve ólíkt fólkið er á yfirborðinu og í sumum tilfellum reka menn tærnar í trúarbrögð. Í Danmörku sáust fyrir um áratug límmiðar með áletrun sem sagði – lækkum skatta, skjótum Færeying(a) – eða eitthvað á þá leið. Í því tilfelli er hvorki hægt að kenna um ólíku útliti né öðruvísi trúarbrögðum. Samskonar tregðu í samskiptum fólks má finna í Japan. Þó kurteisin og viðmótsþýðan hylji í flestum tilfellum það sem opinskáum Dönum gæti dottið í hug að segja hvar og hvenær sem er. Færeyingar Japana eru Kóreubúar. Margur Kóreumaðurinn býr við góðan aðbúnað í góðu yfirlæti í Japan, en því er ekk að heilsa á heimili allra þeirra sem frá Kóreu koma til Japans. Hinsvegar er hálf Kórea frjáls frá Japönum en hálf var fjötruð af kommúnisma í loks seinna stríðs. Það breytir því ekki að hátt í milljón Kóreubúa eða fólks ættaðs frá Kóreuskaganum býr nú í Japan. Nú er því svo komið að þeir sem voru fæddir í Kóreu eru í hverfandi minnihluta. Drjúgur hluti Kóreubúanna í Japan kemur frá nyrðri hluta Kóreu. Norður-Kóreubúum er ógerlegt að gerast Japanskir ríkisborgarar í staðinn fá þeir að reka það sem Japönum er óheimilt, fjárhættuspil. Kóreubúarnir hafa hagnast vel á spilakassarekstri í Japan og senda bróður part gróðans heim til Norður Kóreu, svo fólkið þar fái gagnast af striti þess sem hélt að heiman í árdaga. Á sama tíma og japönsk stjórnvöld fóstra fjármagns-innflutning til Pyongyang, standa þau í stappi við Kim og undirsáta hans með að endurheimta Japani sem var rænt í Japan og fluttir nauðugir til Norður Kóreu. Þannig brjóta Norðurkóresk stjórnvöld reglu þægðarinnar - að bíta hvorki né berja þann sem fæðir mann og klæðir. Því á sama tíma og Kim og félagar þiggja fjármagn frá Japan, gætu þeir verið að hlaða vopnin sem beint er að Tokyo og því hafa Japönsk stjórnvöld fáa kosti í vítahring þessum.

Laun kommúnismans er dauði
Í kvikmynd Yoichi Sa, Blóð og bein, er rakin saga Kóresks manns, Shunpei,, sem leikinn er meistaralega af Takeshi Kitano. Kvikmyndin er byggð á samnefndri skáldsögu Sogiru Yan. Shunpei er fyrirlitinn af japönskum samborgurum sínum fyrir uppruna sinn eins og er með marga Kóreubúa. Hann verður auðugur á fé sem hann sendir reglulega til Norður Kóreu – hann styrkir málstaðinn –, því ekki hugnast honum fósturlandið, þó þar verði hann öllu auðugri en honum er unnt að verða í sínu föðurlandi. Reiði hans vegna stöðu hans í samfélaginu brýst út í ofbeldisverkum sem hann vinnur ítrekað á sínum nánustu. Ef laun heimsins er vanþakklæti eru laun kommúnismans dauði. Því söguhetjan snýr, eins og nokkur dæmi eru um, aftur til Pyounyang, þar er honum þakkað fyrir fjárframlögin með fábrotnu lífi hvar skorturinn skefur lífsgleðina algerlega af brauðstritinu. Myndin er myrk en eftirminnileg.

Þó Shunpei komi upphaflega frá syðri hluta Kóreu þá fórnar hann einum sona sinna fyrir málstaðinn, horfir á eftir honum norður, þar sem gleðin yfir því að fá að byggja upp nýtt land að loknu stríði og japönskum yfirráðu. Frá honum heyrðist ekkert þrátt fyrir ást og fögur fyrirheit um að tengslin skyldu halda heim til föðurhúsa þrátt fyrir fjarlægð. Suður Kórea hefur ávalt haft góðsamskipti viðjapönsk stjórnvöld, sú staðreynd hafði ef til vill eitthvað með það val að gera að vinsemdin beindist norður.

Myndin lýsir lífshlaupi Shunpeis frá því að hann kemur sem ungur maður til Japan uns hann deyr í Norður Kóreu. Í Osaka verður Shunpei sér fljótlega út um eiginkonu, henni til allrar óhamingju. Hann situr á fót matvælaframleiðslu og stýrir henni með harðri hendi. Allt tal um illan aðbúnaður starfsmanna Impregilo við Kárahnjúka er lélegur brandari í samanburði framkomu Shunpeis við starfsmenn sína. Shunpei tekur á móti lausaleiks króga sínum með sínum hætti og fer það svo að lokum að sá er flæmdur á brott af heimili föðurins.

Fátt er svo með öllu illt að eigi boði nokkuð gott
Ekki þurfa áhorfendur að bía lengi uns Shunpei dregur inn í fjölskyldu lífið hjákonu sem hann gerir eiginkonu sinni að þjónusta. Þegar heimtufrekja og hroki Shunpeis gengur fram af hjákonunni þá sýnir illmennið einhverskonar vott af manngæsku. Hann fær sér aðra hjákonu til að þjóna þeirri fyrri. Þetta var eina dæmið sem sannaði það að enginn er alillur.

Af rekstri sínum græðist honum nokkuð fé samt sem áður skamtar hann fjölskyldu sinni skorpu brauðmola ekki hætis hót umfram það. Síðar færir hann út kvíjarnar og hefur okurlána starfsemi, hvar útlendingurinn stendur í viðskiptum við glæpaklíkur Japans. Þá fáum við að sjá góða glefsu af skapfestu Shunpeis með eftir minnilegu blóðmjólkunar atriði. Atburðar sem leiddi til sjálfmorðs skuldarns, svo harkalega gekk hann fram.

Shunpei horfir á eftir fjölskyldu sinni, eigin konu yfir móðuna miklu og svo hjákonu og börnum út um hvippinn og hvappinn. Þá fer það svo að þar sem elsdti sonurinn hefur með öllu gerst föður sínum afhuga og hyggur á egið líf þegar móðir hans gefur upp öndina. Shunpei skilur fálæti sonar síns ekki og vill hann með sér til fyrirheitna landsins Norður Kóreu. Því stelur Shunpei yngsta syni sínum af seinnin hjákonunni og flytur hann nauðugan með sér til Kims í Kóreu nyrðri, hvar feðgarnir lifa við sult og seyru og loks líður illmennið útaf hvar sonur hans vil fremur verða sér útt um örlitla næring en að veita Shunpei nábjargirnar.

Blóðið rennur og bein brotna í myndinni, vegna vilja og vonsku höfuðs fjölskyldunnar. Það er ekki öllum gert að lifa við slíkar aðstæður. Fjölskyldan brestur undan álaginu. Illskunni linnir ekki fyrr en Shunpei gefur loks upp öndina. Myndin er sannarlega um djöful í mannsmynd. Sem eirir varla nokkrum sköpuðum hlut.

Vísindabyltingin og rætur hennar í fornöld og á miðöldum

2005-01-18T17:20:00.000Z

Meðal þeirra bóka sem gefnar voru út fyrir jólin en létu lítið fyrir sér fara í jólabókaflóðinu var bókin Vísindabyltingin og rætur hennar í fornöld og á miðöldum. Höfundur bókarinnar er Andri Steinþór Björnsson en Háskólaútgáfan gefur bókina út, sem skýrir ef til vill hvers vegna lítið fór fyrir henni í jólabókaflóðinu. Af inngangi bókarinnar má skilja að höfundur hennar sé menntaður sálfræðingur þó hann hafi lagt áherslu á vísindasögu í meistaranámi. Einhverjir kynnu að halda að til að rita verk um vísindasögu hefði þurft vísindasagnfræðing, vísindaheimspeking eða raunvísindamann með sérhæfingu í þeim kenningum sem teknar eru fyrir í bókinni. Andri Steinþór segir strax í formála: “[É]g var nemi í sálfræði, ekki í eðlisfræði eða stærðfræði, líffræði eða jarðfræði. Ég hef alltaf trúað því að það væri kostur að vera ekki með formlega menntun í þessum greinum, því að ég hefði betri skilning á því en innvígðir hvað þyrfti að skýra út fyrir almennum lesendum”. Bókinni er einmitt ætlað að vera skemmtileg og skýr umfjöllun um vísindabyltinguna sem varð á 16. og 17. öld þegar vísindi náðu fótfestu í vestrænum samfélögum og gjörbreyttu þeim, sem og heimsmynd manna. Bókin er skrifuð fyrir almenning – þ.e. alla þá sem ekki eru menntaðir vísindasagnfræðingar – og á erindi til allra þeirra sem áhuga hafa á vísindum af öllu tagi – sem og þeirra sem kaupa eingöngu bækur sem lúkka vel í hillu því kápan er sérlega smekkleg.

Efni bókarinnar er einnig víðfemt. Bókinni er skipt í átta kafla, sem eru: Inngangur, Frumherjar skýringarvísindanna, Gullöld heimspekinnar, Stærðfræðigreinarnar í lok fornaldar, Miðaldir, Endurreisnartíminn, Vísindabyltingin og Sólmiðjukenningin. Eins og sjá má af þessari upptalningu fjallar efni bókarinnar ekki eingöngu um atburði á 16. og 17. öld heldur er einnig fjallað ítarlega um rætur hennar í fornöld og á miðöldum eins og titill bókarinnar gefur til kynna. Þar er m.a. fjallað um upphaf og þróun heimspekinnar og þar á meðal helstu hugsuði forn-Grikkja, stjörnufræði og stærðfræði allt frá helleníska tímabilinu og þar til Galíleó og Kepler fóru að vinna með Sólmiðjukenningu Kóperníkusar og Tycho Brahe og Ísak Newton lögðu sitt af mörkum til þróunar vísindanna. Auk þess að fjalla er um kenningar fyrrnefndra vísindamanna sem og margra annarra fylgir stutt æviágrip þeirrra. Þar að auki tekur höfundur fyrir þróun vísindanna á nokkrum svæðum, m.a. í bæði vestur og austur Evrópu sem og vísindi í Íslam á miðöldum. Bókin er einnig prýdd fjölda ljósmynda og teikninga sem gefur henni lifandi svip og eykur fjölbreytni hennar töluvert.

Höfundur þessa pistils verður nú að játa það á sig að vera hvorki menntaður í vísindasögu né vísindaheimspeki heldur er hann menntaður, eins og höfundur bókarinnar, í félagsvísindum. Þar af leiðandi er ógerningur fyrir undirritaðan að leggja faglegt mat á innihald bókarinnar. Það er hins vegar nauðsynlegt að segja að hafi markmið höfundar verið að skrifa aðgengilegan, áhugaverðan og skemmtilegan texta fyrir almenning þá hefur það svo sannarlega tekist. Það verður að teljast nokkuð afrek að gefa út glæsilegt rit á íslensku um þetta efni. Þó vandað hafi verið til verka í alla staði er alveg óvíst að eftirspurnin sé næg til að verkið standi undir sér án styrkja. Bókin er því hvalreki á fjörur þeirra sem unna vel skrifuðum fræðibókum og hún mun lifa mun lengur en margar metsölu-skáldsögurnar sem komu út fyrir þessi jól.

Murder on the Leviathan eftir Boris Akunin

2005-01-16T15:50:00.000Z

Ef lesendur sögunnar upplifa löngun eftir fleiri sögum um Fandorin. þá er ekki að örvænta, því Árni Bergmann hefur þýtt tvær aðrar bækur um hann; Ríkisráðið og Krýningarhátíðin. Eftir það er víman búin og við tekur löng og ströng bið eftir næsta skammti.

Svohljóðandi voru lokaorðin í umfjöllun minni um Vetrardrottninguna eftir rússneska rithöfundinn Boris Akunin. Augljóslega var Akunin gjörsamlega búinn að heilla mig og fanga sem einhver skemmtilegasti spennusagnameistari dagsins í dag. Löngunin og þráin eftir næsta skammti var hins vegar farin að kvelja mig og hrjá. Ég reyndi að fylla þetta tómarúm með kvikmynda þrillerum og öðrum höfðingjum spennufrásagnarinnar á borð við Dan Brown og Arthuro Peréz-Reverte. Allt kom fyrir ekki, og að lokum var það lágt gengi dollars sem sannfærði mig um að koma höndum yfir enn eina söguna af Erast Petrovitsj Fandorin í gegnum veraldarvefinn. Nú var ekki aftur snúið og eftir eina viku eða svo voru hreyfðust augu mín taktfast í lestri á vímugjafanum.

Sagan ber titilinn Murder on the Leviathan í enskri þýðingu, ekki veit ég hvernig væri best að útfæra þetta yfir á tungu vora, og er því kannski bara best að ég sleppi slíkum tilraunum. Sagan hefst með inngangi i formi lögregluskýrslu þar sem lýst er skelfilegu fjöldamorði í París. Ein af vísbendingunum sem finnst á morðstaðnum leiðir franska lögreglustjórann „Papa“ Gauche í átt til farþegaskipsins Leviathan, gufuknúnu tækniafreki og risavirki á sínum tíma. Gauche ákveður að dulbúa sig sem einn af farþegum skipsins þar sem hann er handviss um að morðinginn sem hann leitar sé um borð. Þegar gufuferlíkið hefur viðkomu við Kalkúttahöfn bætist í farþegahópinn ungur rússneskur diplómat. Erast Fandorin nefnist ungi herramaðurinn sem nýlega hafði þotið upp rússneska titlastigann eftir að hafa flett ofan af kaldrifjuðu glæpakvendi, svokallaðri Vetrardrottningu. Með undraverðri athyglisgáfu sinni er Fandorin ekki lengi að átta sig á hinum franska Gauche og býður honum aðstoð sína. Saman reyna þeir síðan að leysa ráðgátuna um hver hafi framið morðin í París, til þess eins að því virðist að koma höndum yfir ómerkilegan silkiklút.

Þessi saga er ólík öðrum sögum um Fandorin að því leyti að hér skiptist sjónarhornið á milli persóna sem samtímis liggja undir grun hjá þeim Fandorin og Gauche. Þannig fær lesandinn að sjá hverja persónu frá ólíku sjónarhorni. Kaflaskiptingin fer eftir því hver er í aðalhlutverki og er nánast breytt um frásagnaraðferð í hvert einasta sinn, stundum er frásögnin í formi bréfaskrifta, lögregluskýrslna, dagbóka eða í höndum hefðbundna sögumanna í þriðju eða fyrstu persónu. Með slíkri byggingu öðlast lesandinn ákveðna nálægð við persónur sögunnar sem er hrifsuð í burtu strax í næsta kafla. Lesandinn verður einnig vitni að ýmsum atburðum og hugsunum sem persónurnar reyna að dylja hvor fyrir annarri. Hins vegar er aldrei skyggnst inn í hugarheim aðalpersónunnar, Fandorins, heldur er fylgst með honum athafna sig úr fjarlægð í gegnum hina grunuðu. Þessi frásagnarmáti er skemmtilegri en ekkert sérstaklega góður. Ýmsir vankantar fylgja því að segja sögu á þennan hátt en mér finnst Akunin takast ágætlega upp með þetta, og á köflum er eins og maður finni fyrir því hversu vel höfundurinn skemmti sér við uppbyggingu fléttunnar.

Hinir grunuðu eru allir hluti af sama matsalnum og sameinast því við hverja máltíð. Hópurinn er litskrúðugur og þar er meðal annars að finna dularfullan japanskan samúræja, undarleg hjón, sagnfræðiprófessor, ólétta hefðarfrú, og enskan aðalsmann. Akunin er greinilega að þreifa fyrir sér með því að skrifa í anda Agöthu Christie Frásögnin ber ótrúleg líkindi við þessar gömlu spennusögur sem sagðar eru skrifaðar samkvæmt ensku hefðinni. Tveir rannsakendur, annar klár, hinn (of) fljótur að draga ályktanir, margir grunaðir, gjarnan með mismunandi bakgrunn og allir fastir á sama stað. Ágætis formúlan fyrir spennusögu í anda ensku hefðarinnar.

Ég hugsa að hinar sögunnar um Fandorin hafi heillað mig meira en þessi. Ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með að fá ekki að fylgjast meira með sjálfum Fandorin í sögunni. Niðurstaðan verður því eitthvað á þessa leið: Stórskemmtileg frásögn sem fullnægir öllum þörfum spennusagnafíkilsins, mismunandi sjónarhorn í hverjum kafla myndar óvænta spennufléttu sem leyst er meistarlega úr, frábær persónusköpun fær að njóta sín til hins ítrasta og gaman er að lesa nýja sögu sem skrifuð er í anda elstu spennusagnahefðarinnar. Hefði samt viljað sjá meira af snilldartöktum Fandorins.

Hæstiréttur Bandaríkjanna

2005-01-13T21:07:00.000Z

Fyrir nokkru lét af störfum sem dómari við Hæstarétt Pétur Kr. Hafstein og skráði sig í kjölfarið í sagnfræði í Háskólanum. Hér verður þó ekki fjallað um það hver tók við af honum og hvernig þótt vissulega sé umfjöllunarefnið Hæstiréttur og sagnfræði. Til grundvallar er lagt rit William H. Rehnquist, forseta Hæstaréttar Bandaríkjanna, um sögu réttarins, The Supreme Court.

Bókin á að mínu mati ekki aðeins erindi til þeirra sem auka vilja við skilning sinn á bandarískri lögfræði heldur einnig sagnfræði, stjórnmálafræði, félagsfræði, hagfræði og viðskiptafræði.

Bókin kom upphaflega út árið 1987 en var endurútgefin árið 2001. Rehnquist segir reyndar að nýja útgáfan sé ekki eins lögfræðileg og sú gamla og þakkar hann dóttur sinni, Nancy Spears fyrir það.

Rehnquist byrjar á að lýsa fyrstu kynnum hans sjálfs af Hæstarétti Bandaríkjanna, þegar hann byrjar að vinna 1952, rétt eftir útskrift frá Stanford, sem aðstoðarmaður dómara við réttinn. Lýsing hans, sem ungs manns kemur lesandanum í skilning um hlutverk réttarins og hvernig hann virkar. Mjög ánægjulegt var, sérstaklega fyrir íslending sem aldrei hefur búið í Bandaríkjunum, þegar Rehnquist útskýrir á leikmannamáli hvernig mál rétturinn fæst við og hvernig þau eru unnin.

Bókin er þannig uppbyggð að eftir að hafa lýst í stuttu máli bandarísku réttarkerfi rekur Rehnquist ævi og störf fyrri forseta réttarins og öðrum þeim dómurum sem þar hafa setið. Þá er farið rækilega í saumana á því hvaða menn sátu í réttinum hverju sinni og hvað það var sem réð því að ákveðnir menn völdust í réttinn en ekki aðrir. Þá er rýnt í menntunarlegan bakgrunn helstu dómenda og reynt að varpa ljósi á skoðanir þeirra og hvernig þær endurspeglast beint eða óbeint í einstökum dómum réttarins. Allt þetta er samtvinnað lýsingum á þeim höfuðdómum sem skópu landið, stjórnmálin og bandarísku réttarsöguna og jafnvel rétt annarra ríkja eftir atvikum.

Fyrsta og jafnframt þekktasta málið, sem Rehnquist fjallar um, er Marbury v. Madison frá árinu 1803. En þar er komist að því í fyrsta skipti, í bandarískri réttarframkvæmd, að rétturinn hefði vald til að lýsa tiltekin lög í bága við stjórnarskrána. Það sem vakti hvað mesta athygli undirritaðs við lýsingar í bókinni var hve skilmerkilega sögulegum bakgrunni hvers máls er lýst hverju sinni ásamt því að lögfræðileg álitaefni eru skoðuð ofan í kjölinn. Svipað mætti t.d. rita um þá íslenska dóma sem hvað mest áhrif hafa haft, þ.a.e.s. setja þá ekki aðeins í lögfræðilegt, heldur og, í sagnfræðilegt samhengi og safna saman í einu riti svo aðgengilegt væri sem flestum. Flestar þær lagabókmenntir eru ætlaðar sem kennslurit fyrir laganema og uppflettirit fyrir lengra komna og því nær eingöngu einblínt á hin lögfræðilegu atriði en sögulegum bakgrunni lítið sinnt. Reyndar er hér þó ekki verið að gera lítið úr þeim ritum sem Sigurður Líndal og Páll Sigurðsson hafa sent frá sér um réttarsögulega atburði. En hingað til hefur undirritaður ekki rekist íslenskt rit líkt og það rit sem Rehnquist hefur hér látið frá sér.

Ef reynt væri að líkja eftir þeirri aðferð sem Rehnquist notar mætti byrja á svokölluðum Hrafnkötludómi frá 1943, sem birtur er í dómasafni Hæstaréttar árið 1943 á bls. 237. Hrafnkötludómurinn á það sameiginlegt með Marbury v. Madison dóminum, að hér var í eitt fyrsta skipti á Íslandi kveðið á um það að lög væru andstæð stjórnarskrá. Það skal jafnframt athugast að hér verður aðeins um lauslega úttekt á málinu að ræða og einungis notaðar þær heimildir sem voru undirrituðum næstar.

Aðdragandinn að málinu var að Jónas Jónsson frá Hriflu var í miklu stríði við helstu rithöfunda og skáld þjóðarinnar á þessum tíma. Honum fannst þeir vera of hallir undir kommúnisma og fór að skipta sér að því hvernig styrkjum til listamanna var úthlutað og m.a. lét hann lækka styrk til Halldórs Laxness verulega. Guðjón Friðriksson lýsir aðdraganda Hrafnkötlumálsins mjög ítarlega í þriðja bindi ævisögu Jónasar frá Hriflu, Ljónið Öskrar, sem kom út árið 1993. Í 16. kafla, sem nefnist Skáldastríðið, segir að haustið 1941 hafi Helgafell, sem Ragnar Jónsson í Smára stofnaði, boðað að gefnar yrðu út Íslendingasögur með nútímastafsetningu í útgáfu Halldórs Laxness og gera ætti útgáfuna sem aðgengilegasta almenningi. Jónas frá Hriflu brást harkalega við og skrifaði þegar í stað leiðara í Tímann og sagði að kommúnistar ætluðu, með aðstoð ,,smjörlíkissala” í Reykjavík (Ragnars í Smára) að draga fornbókmenntirnar í svaðið. Einnig hvatti Jónas til þess að Alþingi gerði sitt til að verja fornbókmenntirnar með refsiviðurlögum á hendur þeim sem gefa út fornritin, nema að hafa til þess leyfi Stjórnarráðsins. Þá lét Jónas Þjóðvinafélagið skora á kennslumálaráðherra að flytja frumvarp þess efnis á Alþingi að leggja bann við því að fornbókmenntirnar yrðu prentaðar í afbökuðum útgáfum. Alþingi samþykkti síðan frumvarp um að ekki mætti prenta rit höfundar breytt að efni, málblæ og meðferð þó að meira en 50 ár væru liðin frá dauða hans og lögboðin var samræmd stafsetning á fornritunum. Jónasi frá Hriflu fannst reyndar ekki nóg að gert og vildi að ríkið hefði einokun á fornritunum og var breytingartillaga við frumvarpið samþykkt um að ríkið hefði einkarétt á útgáfu íslenskra rita frá því fyrir 1400.

En áður en frumvarpið var samþykkt unnu Ragnar og félagar hans nótt og dag við að koma Laxdælu út sem og tókst. Halldór Laxness sagðist hafa samið formála að bókinni á tveimur sólarhringum og með Jónas frá Hriflu ,,óðan og ríðandi yfir húsum”. Þá nefndi Halldór frumvarpið ,,geðbilunarfrumvarp” Jónasar og spáði því að næst ætti að lögleiða ,,samræmt göngulag fornt”. Þeir héldu svo ótrauðir áfram og næst réðust svo þeir Ragnar og Halldór í að gefa út Hrafnkötlu, en þá voru þeir í kjölfarið kærðir.

Sigurður Líndal reifar svo Hrafnkötludóminn allítarlega í sinni mjög svo skilmerkilegu bók Um lög og lögfræði frá 2002 á bls. 86-87, og verður byggt á þeirri reifun hér. En þannig var málinu háttað að Ragnar í Smára og Stefán Ögmundsson, prentari, kostuðu útgáfu og sáu um sölu á Hrafnkötlu, Hrafnkels sögu Freysgoða og að hún yrði færð til nútíma stafsetningar. Halldór Laxness bjó bókina undir prentun og ritaði formála. Voru þeir kærðir fyrir brot gegn lögum nr. 127/1941 um viðauka við lög 13/1905 um rithöfunda- og prentrétt, það sem Halldór Laxness kallaði ,,geðbilunarfrumvarp” Jónasar frá Hriflu. Í héraðsdómi voru þeir allir þrír dæmdir til greiðslu 1000 króna sektar til ríkissjóðs fyrir brot gegn lögunum. En í 1. gr. laganna sagði að ekki mætti birta rit höfundar breytt að efni, meðferð né málblæ ef breytingum væri svo háttað að menning eða tunga þjóðarinnar biði tjón af. Ekki taldist Halldór Laxness hafa brotið þetta ákvæði. Í 2. gr. laganna var íslenska ríkinu áskilinn einkaréttur til útgáfu rita sem samin voru fyrir 1400 og öðrum óheimilt nema samkvæmt ráðuneytisleyfi og mátti binda það því skilyrði að fylgt væri samræmdri stafsetningu fornri. Meirihluti Hæstaréttar sagði að samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar (nú 73. gr.) skyldi vera prentfrelsi á Íslandi, þó að menn yrðu að bera ábyrgð á prentuðu máli fyrir dómstólum. Ritskoðun og aðrar tálmanir á prentfrelsi mætti því aldrei í lög leiða. Þá sagði meirihlutinn að prentfrelsi takmarkist að vísu af því að áskilja mönnum höfundarétt að ritum og meina öðrum útgáfu þeirra á meðan sá réttur haldist, en sú takmörkun byggist á nánum persónulegum hagsmunum höfundar sem liggi ekki til grundvallar 2. gr. laga 127/1941. Með því að áskilja ríkinu einkarétt til birtingar þessara rita og banna öðrum birtingu nema með fengnu leyfi stjórnvalda hafi verið lögð fyrirfarandi tálmun á útgáfu þeirra sem óheimil verði að teljast samkvæmt 67.gr. (nú 73.gr.) stjórnarskrárinnar. Hér taldi því meirihluti Hæstaréttar að lögin sem sett voru 1941 færu í bága við prentfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og því væri ekki hægt að sekta þá félaga Ragnar, Stefán og Halldór.

Einn dómari Hæstaréttar, Gizur Bergsteinsson, skilaði sératkvæði og taldi að ,,geðbilunarfrumvarp” Jónasar, sem varð að lögum nr. 127/1941, hefði þann tilgang að vernda þjóðleg verðmæti, þ.e. fornritin og að handhafar ríkisvaldsins ættu að vernda þau gegn spjöllum. Taldi Gizur að lögin fyrirskipuðu ekki ritskoðun heldur kvæðu einungis á um viðurlög gegn brotum á þeim og taldi þau vera í samræmi við 67. gr. (nú 73. gr.) stjórnarskrárinnar. Þá sagði hann heldur enga heimild fyrir dómstóla í nefndu stjórnarskrárákvæði til að fella umþrætt lög úr gildi og síðast en ekki síst þá taldi Gizur að dómstólar gætu ekki virt að vettugi þau lög sem hinn almenni löggjafi hefur sett, nema stjórnarskráin sjálf veitti til þess ótvíræða heimild.

Ef fara ætti þá leið, sem Rehnquist notar í bók sinni um Hæstarétt Bandaríkjanna, að finna út stöðu einstakra dómenda m.t.t. til tengsla þeirra eða bakgrunns, mætti jafnvel í svipuðum dúr leiða að því líkum að Gizur hafi verið hliðhollur Jónasi frá Hriflu eftir að hafa byrjað sinn starfsferil hjá honum sem fulltrúi í dómsmálaráðuneytinu. Guðjón Friðriksson segir í öðru bindi ævisögu Jónasar, Dómsmálaráðherrann, sem kom út árið 1992, að árið 1927 hafi Gizur Bergsteinsson, ásamt öðrum, verið skjólstæðingur Jónasar og farið um landið til að koma í veg fyrir smyglun og bruggun áfengis. Það verður þó að koma hér skýrt fram að hér er aðeins verið að varpa ljósi á ákveðin tengsl Gizurar við Jónas frá Hriflu en ekki verið að segja að eitthvað bogið hafi verið við sératkvæði þess fyrrnefnda árið 1943.

Í ævisögu Jónasar frá Hriflu, Ljónið öskrar, kemur að endingu fram að málið hafi svo endað á því að lög um einkarétt ríkisins á að gefa út fornrit og samræmda stafsetningu forna hafi verið gerð að engu með því að dómsmálaráðherra veitti Halldóri Laxness formlegt leyfi til að gefa Njálu út með nútímastafsetningu. Skáldin höfðu því hér sigur gegn Jónasi frá Hriflu, þeir sigrar áttu þó eftir að verða fleiri.

Heimildir:
Guðjón Friðriksson, Dómsmálaráðherrann, Saga Jónasar Jónssonar frá Hriflu, annað bindi, Iðunn, Reykjavík, 1992.
Guðjón Friðriksson, Ljónið öskrar, Saga Jónasar Jónssonar frá Hriflu, þriðja bindi, Iðunn, Reykjavík, 1993.
Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði, grundvöllur laga – réttarheimildir, Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík, 2002.

Umfjöllun um fyrsta hluta Æviþátta Bob Dylans

2005-01-10T01:54:00.000Z

Á síðasta ári kom út í Bandaríkjunum og Bretlandi fyrsti hluti æviþátta bandaríska tónlistarmannsins Bob Dylan, Chronicles. Útgefandi er bókaforlagið Simon & Schuster. Útgáfan hlaut gríðarlega athygli um allan heim enda hafði verið beðið eftir henni í um þrjú ár, en þá náðust samningar við tónlistarmanninn um skrifin. Ástæður athyglinnar liggja ekki síst í þeirri staðreynd að Bob Dylan gefur sjaldan færi á ýtarlegum viðtölum við sig og auk þess hefur hann nánast aldrei rætt um einkalíf sitt á opinberum vettvangi. Það hefur þó ekki stoppað fjölda höfunda í að skrifa langar og miklar ævisögur um hann. Auk þess hefur tónlist fárra listamanna verið stúderuð jafn nákvæmlega í ræðu og riti og tónlist Bob Dylans.

Margir voru þegar búnir að fordæma Æviþættina vel fyrir útgáfu þeirra. Bob Dylan hefur ekki mikla reynslu af bókaskrifum. Um miðjan 7. áratuginn asnaðist hann til að gera samning um útgáfu bókar sem vegna mikilla samningarlegra deilna kom ekki út fyrr en árið 1971 en þá höfðu þegar margir lesið hana í ólöglegum útgáfum. Bókin sem bar nafnið Tarantula var sundurlaust safn súrrealískra prósa sem hefðu eflaust gengið vel ofan í almenning hefði hún komið út strax eftir að hún var skrifuð, árið 1966. Bókin fékk slæma dóma, enda var í raun um einskæra sölumennsku að ræða, allt sem hafði Bob Dylan á kápunni seldist vel. Einstaka eilífa-bítnikkar hrósuðu henni þó hástemmt og er hana eflaust að finna í bókahillum flestra harðkjarna Bob Dylan aðdáenda. Árið 1985 kom svo út heildarsafn allra texta listamannsins ásamt teikningum eftir hann. Í samhengi við útgáfu Æviþáttanna kom út uppfærð útgáfa af textunum á síðasta ári.

Þessi litla reynsla Bob Dylan af bókaskrifum hindraði þó ekki fjölmarga virta háskólaprófessora til að taka sig saman fyrir nokkrum árum og tilnefna skáldið til Nóbelsverðlauna í bókmenntum. Hann hlaut ekki verðlaunin, en tilnefningin ein og sér hlaut mikla athygli og vakti upp hina gömlu umræðu um það hvort að tónlistarmenn gætu í raun talist skáld vegna textagerðar sinnar. Sú umræða leiðir okkur svo hinsvegar að stóru umfjöllunarefni hinnar nýju bókar. Bob er tíðrætt um það í Æviþáttunum hversu þrálátlega hann hafi verið misskildur í gegnum tíðina. Hann segir fólk hafa gert óraunhæfar kröfur til sín, kallað hann spámann eða jafnvel messías og viljað að hann yrði einhverskonar leiðtogi hinnar nýju frjálsu kynslóðar 7. áratugarins. Þetta fór fyrir brjóstið á Bob sem segist ekki vera neitt meira en samviskusamur laga- og textahöfundur sem vilji starfa í friði. Hann afneitar skáldatitli sínum þó aldrei og ekki virðist hann vera hissa á velgegni sinni, enda hefur sjálfstraustið oftast verið á sínum stað hjá manninum sem sagði einu sinni: “I’m a poet, I know it, I hope I don’t blow it”.

Æviþættirnir í þessu fyrsta bindi eru samtals fimm og ekki er mikið samhengi á milli þeirra. Í raun má segja að samhengið sé svo lítið að það verði að teljast einhverskonar brandari að bókin heiti í raun “Chronicles” sem myndi samkvæmt flestum túlkunum vísa til þess að þættirnir ættu að vera í tímalegu samhengi. Þrír þáttanna fjalla um tímann sem að Bob Dylan varði í Minneapolis og New York sem ungur maður áður en hann varð frægur. Inn í þá sögu fléttast æskuminningar frá Minnesota og auk þess er helstu tónlistarlegu áhrifavöldum gerð nokkuð rækileg skil. Í allt má segja að þessi frásögn sé afar athyglisverð og kemur þar margt fram sem jafnvel hörðustu Bob Dylan aðdáendur vissu líklega ekki um. Hann lýsir t.d. nokkuð ýtarlega vinasambandi sínu við þjóðlagatónlistarmanninn Woddy Guthrie, en áður hafði nokkuð margt verið á huldu með eðli þess. Jafnframt eyðir hann talsverðum tíma í að kynna lesandann fyrir öllum þeim helstu bókmenntaverkum sem höfðu áhrif á hann. Nefnir hann þar m.a. Don Juan eftir skáldið og lávarðinn Byron og Furstann eftir Machiavelli. Jafnframt upplýsir hann að setningin “Je est un autre” eftir franska geðsjúklingaskáldið Rimbaud hafi líklega haft meiri áhrif á sig heldur en flest annað.

Hinir tveir þættir bókarinnar eru í raun talsvert frábrugðnir. Í öðrum þeirra lýsir hann ævi sinni árið 1970 og aðdraganda útkomu plötunnar New Morning. Það er í þessum kafla sem flest styggðaryrði hans gagnvart frægðinni er að finna. Bob Dylan hefur löngum verið í hópi þeirra dægurmenningarstjarna sem hefur andstyggð á frægð sinni og hefur eytt mikilli orku í gegnum tíðina í að berjast gegn ágengum aðdáendum og blaðamönnum. Til að vera alveg hreinskilinn verð ég að segja að mér hefur ávallt leiðst slík hugðarefni. Ekkert finnst mér jafn óspennandi og niðurdrepandi og yfirlýsingar frægs fólks um að það vilji í raun bara vera venjulegt. Á endanum eru slíkar yfirlýsingar innantómt píp þegar skoðað er hversu djarflega hið sama fólk hefur gengið fram í að öðlast frægð sína. Enda er það yfirleitt tilfellið að stjörnurnar byrja ekki að kvarta undan frægð sinni fyrr en sköpunarmátturinn er tekinn að þverra. Í tilfelli Bob Dylans er þó að finna marga áhugaverða punkta, hann virðist oft og tíðum hafa verið hundeltur af geðsjúklingum en þó oftar hreinum fávitum. Frásögn hans af áreitinu er heldur í léttari kantinum án þess þó að verða nokkurn tíma fyndin. Í reynd má skynja eilítin biturleika. Í allt leyfi ég mér að segja að þessar hugleiðingar séu ekki sérlega áhugaverðar þó margt annað í kaflanum sé vel lestrarins virði.

Þá er ógetið þess þáttar sem stærsta spurningamerkið má setja við. Áttatíu blaðsíðum bókarinnar er varið í útlistun á upptökum og aðdraganda plötunnar Oh Mercy sem kom út árið 1989. Hér er Bob Dylan staddur í New Orleans og rekur oft nokkuð nákvæmlega hvernig hann keyrir um á mótorhjóli sínu og stoppar á veitingastöðum og upplýsir stundum hvaða rétti hann pantaði sér. Auk þess er drjúgum tíma varið í að lýsa ástandinu í upptökuverinu og hversu erfiðlega gekk að taka upp einstök lög. Þrátt fyrir að Oh Mercy hafi verið vel tekið af gagnrýnendum er hún líklega ein af þeim plötum Bob Dylans sem einna síst yrði talin skyldueign enda hefur hún alls ekki selst vel. Maður fær því jafnvel á tilfinninguna að um ákveðið markaðstrikk sé að ræða, að hugmyndin sé sú að eftir lestur kaflans muni Bob-aðdáendur um víða veröld stökkva út í búð til að kaupa Oh Mercy til að fá hlutina í betra samhengi. Það eitt er víst að heldur fáir lesendur bókarinnar munu kannast við lögin sem Bob eyðir miklum tíma í að útskýra í þessum þætti. Þó verður ekki framhjá því litið að kaflinn hittir á vissan hátt í mark. Það má segja að Bob sé staddur á lágmarki ferils síns sem skapandi listamaður er við hittum hann fyrst fyrir árið 1987. Hann talar af mikilli einlægni um það hvernig hann geti ekki lengur sungið lögin sín og hvernig hann beinlínis kvíði fyrir tónleikum og æfingum. Hæfileiki hans til að semja ný lög er að sama skapi algerlega blokkeraður. Í gegnum kaflann fylgjumst við svo með honum ná sér á strik og í heildina er umfjöllunarefnið býsna áhugavert.

Mörgum þótti sem Bob Dylan hefði ekki verið nógu duglegur við að upplýsa óljósa hluti í bókinni. Á margan hátt má taka undir þetta sjónarmið. Ævi Bob Dylans er ekki einu snifsi minna dulúðleg eftir lestur bókarinnar, frekar að hitt sé heldur upp á teningnum. Þó vil ég geta tveggja atriða sem eru e.t.v. með þeim bitastæðustu í bókinni. Að mér vitandi hefur Bob Dylan aldrei viljað gefa upp um uppruna sviðnafns síns en hann hét upprunalega eins og flestir vita Robert Zimmerman. Í bókinni rekur hann hinsvegar samviskusamlega ástæður þess hvernig Robert Zimmerman varð Bob Dylan og viðurkennir í raun að velska ógæfuskáldið Dylan Thomas hafi þar spilað stóra rullu eins og flestir hafa haldið fram til þessa. Jafnframt talar hann nokkuð frjálslega um samband sitt við hina mystísku Suze Rotolo en fyrir þá sem ekki vita það, þá er hún ljóshærða stúlkan sem heldur utan um hann á plötuumslagi tímamótaverksins The Freewheelin’ Bob Dylan. Til frekari glöggvunar þá er engum vafa undirorpið að hún er megin yrkisefni laganna Don’t Look Twice It’s Allright, Boots of Spanish Leather og Ballad in Plain D sem öll eru meðal þekktari verka listamannsins.

Fram að þessu hefur þessi litla ritgerð að mestu miðast við að útlýsa efnislegt inntak Æviþáttanna sem er að mínu mati oft og tíðum vafasamt. Þó vil ég fá að hnykkja út með því að helsti galli bókarinnar, efnislega séð, er einfaldlega hversu stutt hún er. Að sjálfssögðu er aðeins um fyrsta hluta af þremur að ræða en það kemur ekki í veg fyrir að maður er skilinn eftir eins og maður hafi e.t.v. ekki lesið heila bók heldur aðeins úrdrætti. Frásagnarstíl Bobs get ég hinsvegar borið einstaklega gott vitni. Áður er á það minnst hvernig hann virðist ná að kynna sjálfan sig á einlægan hátt lausan við flest það yfirlæti sem einkennir fólk sem hefur fjörutíu ára langa reynslu af óeðlilegri athygli og já-kveðandi samstarfsmönnum. Það er ljóst að hugur hans er bljúgur og viðhorf til lífsins einstaklega heilbrigð enda grundvölluð á virðingu og miskunnsemi frá fyrstu tíð. Hann talar af fágun um samferðarmenn sína og virðist hafa einstaklega góðan skilning á stöðu sinni í heiminum, þá og nú. Í reynd tel ég að það skipti í raun minnstu máli nákvæmlega um hvað þessi bók er. Enda er það svo að við nákvæma skoðun geta allir hlutir reynst áhugaverðir og gefandi. Jafnvel þegar Bob Dylan talar um skjaldbökusúpuna sem hann fékk sér í New Orleans en hafði svo ekki lyst á þegar á hólminn var komið þá er bókin áhugaverð. Bob hefur yfir að búa kímnigáfu sem ólíkt því sem við eigum að venjast byggist ekki á kaldhæðni. Í stað þess að snúa út úr hlutunum og taka fjarstæðukennd dæmi til útskýringar tekst hann á við viðfangsefni sín með því að grandskoða þau með hógværu auga, og við slíka skoðun kemur oftar en ekki ýmislegt spaugilegt í ljós.

Æviþættir I eftir Bob Dylan er skemmtileg lesning þó hún sé langt í frá tæmandi. Jafnframt því að vera ljúf viðkynning á hinum of-stóra Bob Dylan þá er hún einnig skemmtileg söguskoðun, bæði fyrir þá sem upplifðu tímana sem um er rætt og einnig fyrir þá sem fæddir eru síðar. Óhætt er að fullyrða að flestir þeir sem hafa lesið þessa bók bíði spenntir eftir framhaldinu.

Kiljan

2005-01-06T16:31:00.000Z

Kiljan er annað bindi ævisögu Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar um Halldór Kiljan Laxness. Fyrsta bindið var ein umtalaðasta bók síðari ára og spruttu af því mikil átök og dómsmál, en annað bindið hefur ekki fengið nærri því eins mikla athygli þó að um það hafi verið skrifaðar nokkrar fínar greinar. Hannes var gagnrýndur af hópi menntamanna fyrir að hafa ekki vísað nægjanlega í heimildir þegar hann notaði texta annarra. Hannes svaraði fyrir sig, en það skín í gegn að bergmál málsvarnarinnar ómar í öðru bindinu. Málsvörnin felst í því að benda á að Halldór Kiljan hafi mjög oft tekið texta næstum orðrétt frá öðrum og notað í sínum bókum. Þó að oft sé athyglisvert að sjá hve litlu Halldór breytir þegar hann notast við texta annarra er þessi lokahnykkur málsvarnar Hannesar helsti galli bókarinnar.

Fyrsta bindi Hannesar um Laxness var bráðskemmtileg og góð bók þó að frágangur hafi mátt vera aðeins betri. Í því bindi fannst mér Hannes reyna að feta í fótspor Guðjóns Friðrikssonar hvað varðar aðferðir við ævisagnaritun, en í þessu bindi finnst mér hann hverfa aðeins frá því og notast frekar við sinn eigin stíl. Ef til vill er ein af ástæðunum sú að í öðru bindinu er sagt frá mjög pólitísku tímabili í lífi nóbelskáldsins og Hannes er því á heimavelli. Ég er mjög hrifinn af ævisögum Guðjóns og þeim aðferðum sem hann notar, en það hentar ekki öllum að skrifa þannig og Hannesi hentar betur að nota sinn stíl. Að því leyti er annað bindið betra en það fyrsta.

Kiljan er löng bók, 540 blaðsíður. Þjóðbraut bókarinnar, ef svo má að orði komast, er að sjálfsögðu ævi Halldórs Laxness, en frá þeirri braut eru margir afleggjarar. Eflaust er það mat einhverra að þessir afleggjarar séu óþarfa útúrdúrar, en ég hefði ekki viljað að höfundur sleppti þeim. Halldór kynntist mörgu áhugaverðu fólki og var viðstaddur marga sögulega viðburði. Það gefur bókinni skemmtilegan blæ að hún er öðrum þræði mannkyns- og Íslandssaga 20. aldarinnar.

Kiljan er um ævi Halldórs Kiljans Laxness frá þrítugu til 46 ára aldurs. Halldór fyrsta bindisins höfðaði mun meira til mín en Kiljan annars bindisins, en ég ætla ekki frekar út í þá sálma hér. Mér finnst ævi Laxness að hluta til vera sífelld paradísarleit og leit listamanns að öruggum og lífvænlegum stað í óöruggum og ólífvænlegum heimi. Fyrst finnur hann þann stað í kaþólsku klaustri og paradísina á himnum að þessari jarðvist lokinni. Síðan finnur hann þann stað í Sovétríkjunum og paradísina á jörðinni í þessari jarðvist. Hvoru tveggja klaustrið og Sovétríkin voru fyrir honum flótti í annan heim þar sem líf og brauðstrit listamannsins var auðveldara. Þau voru öðrum þræði fjárhagslegt haldreipi fátæks manns. Hugsjónir lífs hans brugðust honum hins vegar og það opnaði huga hans á ný og lokaði á kreddurnar. Eftir að hann komst á listamannslaun og bækur hans seldur betur var ekki eins mikil þörf fyrir haldreipi af fyrrgreindum toga og þá fékk taóismi og önnur austræn speki aukna athygli hjá skáldinu.

Halldór ferðaðist mikið og mér fannst skemmtilegustu kaflar bókarinnar vera um kynni hans af heiminum, til dæmis ferðalög hans til Argentínu og Sovétríkjanna. Í bókinni eru ótal áhugaverðir hlutir; á næstum hverri síðu rakst ég á eitthvað sem ég staldraði við og velti fyrir mér. Lífsgleði og sannleiksleit Hannesar skilar sér vel í bækur hans; frásögnin er lifandi og full af fróðleik.

Frágangur bókarinnar er ágætur og aðeins smáatriði sem hægt er að setja út á. Eitt af því sem mig langar að nefna er þýðingarleysi á setningum úr erlendum tungumálum. Yfirleitt eru slíkar tilvitnanir þýddar og hafðar innan sviga, en þó ekki alltaf. Það er ekki hægt að ætlast til þess að lesendur bókar á íslensku kunni rómönsk mál og í raun er ekki rétt að ætlast til þess að þeir kunni nokkurt erlent tungumál. Í íslenskri bók á allt að vera skiljanlegt á íslensku. Þetta er þó ekki algengt í bókinni og háði mér ekki nema á einum stað.

Á stöku stað ryðst Hannes full mikið inn í frásögnina með sínar fílósófísku skoðanir, en það er þó ekki mikið lýti á bókinni.

Í það heila er Kiljan góð bók og höfundur hennar á hrós skilið fyrir þetta framlag sitt til íslenskrar menningarsögu.

Það var vínarkruss, vals og ræll, cha-cha-cha, þetta ár: Um skaupið 2004

2005-01-03T01:39:00.000Z

Þegar skaupið fór af stað huggaði ég mig við þá tilhugsun að það var útlendingur staddur með mér fyrir framan sjónvarpið, þannig að ef skaupið yrði lélegt gæti ég að minnsta kosti skemmt mér við að horfa á furðusvipinn á honum. Ég hafði ekki beinlínis hoppað hæð mína af gleði þegar ég frétti nokkrum vikum fyrr að Spaugstofumenn ættu að sjá um skaupið, enda má þátturinn þeirra svo sannarlega muna sinn fífil fegurri.

En áramótaskaup eru mjög sérstakur miðill vegna þess að þau eru sjaldnast öðru vísi en þau sýnast í fyrstu. Maður sér það venjulega á allra fyrstu mínútunum hvort það verður gott eða vont. Og þegar Hljómar „opnuðu“ skaupið að þessu sinni hafði ég strax látið sannfærast – þetta lofaði svo sannarlega góðu. Það hafði sem sagt verið ákveðið að hafa Þjóðminjasafnið sem grundvöll, sem var ekki verri hugmynd en hver önnur. Það kom líka fljótt í ljós að það voru margir leikarar í spilinu, sem er alltaf jákvætt, því þá dreifast hlutverkin og minni hætta skapast á mjög vondum eftirlíkingum eins og tíðkast svo oft í spaugstofuþáttunum (sáuði t.d. Örn Árnason að leika Sollu Pé? Fyndið í u.þ.b. tvær sekúndur). Nú var m.a.s. bætt um betur og nokkur fjöldi fólks fenginn til að leika sjálft sig: Ómar, kastljósfólkið, Samúel Örn, Bjarni Fel, Frikki Sóf, Geirjón o.fl. Úrræði sem var notað jafnt og þétt allan tímann, en þeirri aðferð hefur aldrei verið beitt í áramótaskaupi áður.

Ragna Fossberg vann sitt starf af mikilli hind eins og fyrri daginn, þarna voru bæði gömul og góð gervi og líka ný og fersk, t.d. uppfærð útgáfa af Kristjáni Jóhannssyni og Dóri Gylfa að leika Árna Magnússon, sem virkaði þrælvel. Eitt frumlegasta einkennið við þetta áramótaskaup var hvernig vísað var í eldra grín. Stundum var það gert óbeint, t.d. í atriðinu þar sem Kristján í Kastljósinu tók bullviðtal við Þorgerði Katrínu og það var klippt saman við raunveruleg svör úr viðtali við hana. Þetta var mikið gert í skaupinu '85 (sem Siggi Sigurjóns leikstýrði líka) og þáttunum Spaug til einhvers frá 1987, en var síðar masterað í Ekkifréttum á Rás tvö (þætti sem allir sannir grínunnendur syrgja enn í dag). Afdalabræðurnir Magnús og Eyjólfur voru líka óbein vísun í skaupið '85, þar sem þeir komu (fyrst?) fram. En vísanirnar voru líka beinni, og á ég þar einkum við atriðið þar sem Jónsi syngur saknaðarsöng til Davíðs Oddssonar og sýnd eru brot úr atriðum þar sem er hermt eftir honum í gömlum áramótaskaupum. Hugmyndin um skaup sem sjálfhverfan miðil fær hér byr undir báða vængi.

Atriðið með Jónsa er atriði af því tagi sem var helsti styrkurinn við skaupið í ár. Þetta eru atriði þar sem tvær flugur eru slegnar í einu höggi, gert er grín að tveimur (óskyldum) hlutum sem kallast á að einhverju leyti. Í dæminu með Jónsa (sem, meðal annarra orða, var eiginlega besti „alvöruleikarinn“ í ár) felst tengingin í brotthvarfi Davíðs úr forsætisráðherrastóli og efni júróvisjónlagsins, sem er saknaðarsöngur í alvöru. Önnur dæmi af þessum toga eru t.d. auglýsing Framsóknarflokksins um að útrýma kvenráðherrum, sem tengist Siv Friðleifsdóttur að því er varðar efni, en auglýsingu frá tryggingafélagi (hvers nafni ég hef nú gleymt) að því er varðar form. Tengingin var annars konar, eða rökleg, í atriðinu þar sem handboltalandsliðið getur ekki æft sig fyrir Ólympíuleikana út af öllum tónleikunum í Laugardalshöll, en þar voru líka afgreiddir tveir hlutir í einu. Bensín-kókauglýsingin og atriðið þar sem Alfreð Þorsteinsson keppir á Ólympíuleikunum í peningakasti siðblindra virkuðu á sama hátt.

Það er alltaf gæðamerki þegar upplýsingaflæðið er svo þétt að maður nær ekki að grípa alla brandarana við fyrsta áhorf, en því var til að dreifa í þessu skaupi (hjá mér, þ.e.a.s.). Ég get ekki stillt mig um að nefna nokkur smáatriði sem voru ansi vel falin, ef ske kynni að aðrir en ég skyldu hafa misst af þeim við fyrsta áhorf:

* Árni Magnússon signir sig áður en hann fer á rjúpu.
* Ólafur Stefánsson kallar Deep Purple dópista og aumingja.
* Þegar Dorrit lætur Ólaf Ragnar sverja forsetaeiðinn segir hún: „Óla-Fur, lofar þú að vera besti forseti í heimi?“ Hann svarar: „Já, ég ætla að vera æðislegur!“
* Óperan sem Kristján Jóhansson syngur nokkrar aríur úr (Norðlendingurinn ljúgandi) er eftir Johnny Cash.
* Diskurinn hans Kristjáns Jóhanssonar heitir Pagame Mucho, sem er ítalska og þýðir „Borgaðu mér mikið.“

Það má enn fremur telja þessu skaupi til tekna að inn á milli komu atriði til að létta stemmninguna, fimmaurabrandarar sem hvert barn getur hlegið að en áttu sér enga sérstaka fyrirmynd í atburðum ársins. Þetta voru t.d. atriðið með No Name-stúlkuna sem var stoppuð af löggunni, grímuverðlaunaafhendingin þar sem sigurvegarinn er sviptur verðlaununum þegar hann fellur á lyfjaprófi (það þótti grunsamlegt hvað hann lék vel), svo og öll stuttu atriðin með Sveppa þar sem hann hljóp með ólympíueldinn. Sveppi var reyndar e.k. þungamiðja skaupsins, hann var tákn fyrir gamla árið sem breytist í hið nýja – keppendanúmerið hans stækkar alltaf í hverju nýju atriði, fyrst er hann númer 2, svo 20, þá 200, síðan 2004 og þegar hann kemst loksins á Þjóðminjasafnið er hann númer 2005.

En svo komu vondu brandararnir og þau atriði, er þú segir um: Mér líka þau ekki. Hannes Hólmsteinn á Gljúfrasteini og Vala Matt með blinda manninum voru frekar slöpp, og atriðin með jökulinn í París og talningamanninn uppi á Héraðsdómi voru allt of löng. Foreldrarnir sem kynna börnin sín fyrir áfengismenningunni á menningarnótt var gamall brandari og atriðið með karlmennina tvo sem kepptu í samhæfðu listsundi mun vera stolið úr Saturday Night Live. Ég fékk aulahroll þegar Magnús stakk ljósleiðaranum upp í rassinn á sér og hrópaði: „Ég er onlæn! Ekki trufla mig, ég er að dánlóda!“ Senan með Kristjáni Jóhannssyni í Kastljósinu var á mörkunum, Örn var jú góður en atriðið var fulllangt í annan endann og brandarinn með rauðu brjóstin var tekinn aðeins of oft.

Heildaráferðin var þó fín, og tökumenn og klipparar Sjónvarpsins sýndu nokkur glæsileg trikk, t.d. þegar Alfreð Þorsteinsson keyrir um í hitabylgjunni og bíllinn hans sést í gegnum tíbrá á veginum. Áferðin á atriðinu með gamaldags bankastjóranum sem hefur viðskiptavinina undir hælnum var sömuleiðis glæsileg. Söngatriðin voru líka flest skemmtileg, sem er alls ekki sjálfgefið. Textarnir (sem eru að öllum líkindum eftir Karl Ágúst Úlfsson) voru smellnir og pössuðu jafnvel beint við það sem var sýnt á því augnabliki, eins og í upphafsatriðinu þar sem Hljómar syngja: „Það var með tómat og hráum og steiktum lauk þetta ár,“ og sýnd er mynd af pylsu og servíettu sem Clinton hefur áritað. Því sem gert er grín að var stundum veitt inn í farveg upprunalegra texta laganna, t.d. þar sem sungið er um olíusamráðið: „Græddir þú / græddi ég / við saman.“ Auk þess var því loksins komið í verk sem við höfum öll beðið eftir svo lengi: Að láta „Dorrit“ ríma við „forrit.“

Þetta var gott skaup, eiginlega frábært. Besta skaupið í þrjú ár. Ég þakka kærlega fyrir mig. Strákarnir í Spaugstofunni sýndu og sönnuðu að þeir kunna þetta enn þá, bara ef þeir fá svolítinn tíma til að undirbúa sig.

Stefnumót við heiminn

2004-12-27T04:20:00.000Z

Þótt ég hvetji aðra til að sýna enga miskunn í gagnýni sinni á bækur, hrjáir mig sú hvimleiða fötlun að skrifa aðeins um þær íslensku bækur sem mér finnst góðar. Ég sleppi hins vegar alveg að tjá mig um þær slæmu, sérstaklega ef þær eru eftir gamla íslenska höfunda, sem ég vil ekki særa, eða unga íslenska höfunda, sem ég vil ekki draga kjarkinn úr.

Bókin Stefnumót við heiminn eftir Ingólf Guðbrandsson var ekki tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna. Hún hefur ekki verið meðal þeirra nýútkomnu bóka sem mest er fjallað um eða mest hefur selst. Samt mun hún vera meðal þeirra bóka sem lifa allt glysið og lætin af. Hún verður ein af þeim strýtum sem eftir munu standa þegar jólabókaflóðinu slotar.

Fjöldi fallegra mynda prýðir bókina og textinn er skemmtilegur. Stundum meira að segja speki sem hittir beint í mark. Aðalhöfundur bókarinnar er eins og áður segir tónlistarmaðurinn, ferðafrömuðurinn og mystíski ævintýramaðurinn Ingólfur Guðbrandsson. En einnig er fjöldi gestahöfunda. Gestahöfundarnir eru Arnaldur Indriðason, Benedikt Gunnarsson, Bjarni Bragi Jónsson, Friðrik Hróbjartsson, Guðlaug Sigurðardóttir, Kristín Marja Baldursdóttir, Sigurdór Sigurdórsson, Sjöfn Har, Sveinn Guðjónsson og Sverrir Pálsson. Að auki eru í bókinni viðtöl eftir Guðrúnu Guðlaugsdóttur og Pál Kristinn Pálsson.

Ég á engra hagsmuna að gæta (ekki frekar en venjulega) þegar ég segi að enginn eigi að láta þessa bók framhjá sér fara og tilvalið að fá sér hana í staðinn fyrir bækur sem er skipt eftir jólin.

Eftirfarandi brot er eftir Ingólf og úr kafla sem heitir Vor í Prag:

Þótt nú sé bæði auðvelt og ódýrt að ferðast og margir séu á ferðinni eru listir og menningararfur Evrópu þorra Íslendinga enn sem lokuð bók eða ónumið land eins og á dögum Fjölnismanna. Krárnar og búðarrápið situr enn í fyrirrúmi eða bílaleikur í mengaðri svækju á yfirfullum hraðbrautum álfunnar, án takmarks eða tilgangs nema sýndarmennsku eða að geta sagzt hafa komið í þetta land eða hitt án þess að sjá neitt. Þetta er nýtt afbrigði nesjamennskunnar og minnir á ástand í þróunarlöndum, þegar þyrst, hungrað og klæðalítið fólk fer í fyrsta sinn í kaupstað. Íslendingar vilja helzt flytja Ísland með sér, hvert sem þeir fara og hegða sér samkvæmt kjörorði sínu „að vera hress“! Inntak ferðalagsins verður ekki ný, spennandi og lærdómsrík upplifun, heldur gengur allt út á að vera hress á þennan sérstaka þjóðlega hátt með ærandi hávaða en sljórri vitund og muna helst ekki neitt daginn eftir. Í augum útlendinga vekja slík þjóðerniseinkenni undrun og minna á frumbýlingshætti fólks sem skortir allt, en þó fyrst og fremst menningu. Aðrar siðmenntaðar þjóðir leggja áherzlu á menningarlegt gildi ferðalaga. Hinn háværi „hressi“ lífstíll er oft gríma til að fela innri tómleika og öryggisleysi. Hamingjan fer sér hægt og er aldrei hávær.

Rökvísi og tilfinningalíf í heimspeki Spinoza

2004-12-15T23:07:00.000Z

Heimspekingar ætla að ræða rökvísi og tilfinningalíf í heimspeki Spinoza næstkomandi fimmtudag á Celtic Cross. Frummælandi verður Guðfríður Lilja Grétarsdóttir.

Guðfríður Lilja lauk BA gráðu í sagnfræði og stjórnmálafræði frá Harvard háskóla árið 1996 og M.Phil gráðu í stjórnmálaheimspeki frá Cambridge háskála árið 2000.

Spáð í Hin íslensku bókmenntaverðlaun II

2004-12-10T01:59:00.000Z

Að skipta í flokka þegar veitt eru bókmenntaverðlaun er alltaf dálítið vafasamt. Ég skal alveg kaupa það að hægt sé að bera saman skáldsögu, smásagnasafn og ljóðabók, því endanlegt markmið þeirra er það sama, að fanga hug lesenda. Þetta er kannski dæmi um að bera saman epli og appelsínur, en bæði eru þó ávextir, þannig að við látum það hjá liggja. Í flokki þeim sem sem Félag íslenskra bókaútgefenda kallar fræðirit og bækur almenns eðlis er þetta öllu sérkennilegra. Þar er blandað saman verkum sem hafa sömu markmið og fagurbókmenntir annars vegar, og fræðiritum hins vegar, sem leitast við að auka við þekkingu heimsins. Að bera saman ljósmyndabók og fræðilega úttekt á þjóðernisímynd Íslendinga er eins og að bera saman mangó og Þorlákshöfn.

Þetta er seinni hluti. Fyrri hlutan má lesa hér.

(Áður en lengra er haldið skal hér með upplýst að faðir minn, Torfi Tulinius, skrifaði bók sem lögð var fram til bókmenntaverðlaunanna í almenna og fræðibókaflokknum, Skáldið í skriftinni, sem var ekki tilnefnd. Svo er betra að nefna að faðir minn var einnig „einvaldur“ í fagurbókmenntaflokknum árið 2001, þegar það fyrirkomulag tíðkaðist á útnefningu til íslensku bókmenntaverðlaunanna)

Eins og með allar flokkanir þá er margt á reiki í skiptingunni. Eru ferðabækur almenns eðlis eða fagurbókmenntir? Slíkt er alltaf á reiki. Ég er þó ekki að leggja til að flokkarnir verði afnumdir. Þó að vissulega sé það athyglisverð hugmynd að velja eina bók á ári sem „bestu bók ársins“ sama hvað „flokk“ hún kunni að skipa. Það sem ég hef frekar í huga er að flokkarnir verði hugsaðir upp á nýtt. Jafnvel að almenna og fræðibókaflokknum verði skipt í tvennt, í bækur almenns eðlis og fræðirit. Það eitt myndi strax bæta verulega úr málum.

Annað sem mætti gera er að birta rökstuðning. Ástæðurnar afhverju tilnefndu bækurnar voru valdar frekar en hinar. Það mætti jafnvel hafa ritara með nefndinni sem ritaði fundargerð sem síðan yrði birt. Það er svo annað hvenær þetta kæmi út. Nóbelsakademían, sem vissulega er öðruvísi apparat, birtir sínar fundargerðir fimmtíu árum eftir valið. En ég held að það mætti bíða talsvert skemur þegar kemur að Hinum íslensku bókmenntaverðlaunum.

Fyrir utan það að gera allar ákvarðanir nefndarinnar traustari, þá myndi það einnig bæta til muna alla þá umræðu sem á sér stað eftir að tilnefningarnar eru kynntar. Í staðinn fyrir að það nákvæmlega heyrist aftur og aftur og aftur þá væri hægt að ræða konkret atriði. Væri lífið ekki ögn betra ef í staðinn fyrir að verið væri að röfla enn einu sinni enn að tilnefnt væri eftir flokkum, þá væri hægt að segja eitthvað eins og „mér finnst það nú frekar óbókmenntaleg rök að sé ekki hægt að tilnefna Steinar Braga af því hann hefur samvaxnar augabrýr. Hann hefur ekki einu sinni samvaxnar augabrýr!" Jú, lífið væri svo sannarlega betra.

Jafnvel mætti hafa þetta þannig að tekið yrði upp lokafundur nefndarinnar þegar hún kemur sér saman um tilnefningarnar. Það yrði ágætt sjónvarpsefni held ég. Það þyrfti þó kannski eitthvað að klippa það til. Svo væri til dæmis Kristján í Kastljósinu, sem nota bene er lærður bókmenntafræðingur, fenginn til að vera svona efasemdarmaður eins og ég lagði til að væri með nefndinni í fyrri hluta þessarar greinar. Eða bara hafa svona rithöfundasurvivor. Það yrði magnað! „Fylgist með í næsta þætti! Einar Kárason étur fulla skál af iðandi lirfum. Nær hann að klára? Kastar hann þeim upp? Þið komist að því í næsta þætti af Survivor: Surtsey!“

En afhverju skipta þessi verðlaun svona miklu máli. Ég hef haldið áfram að hugsa um þetta síðan ég skrifaði fyrri hlutann. Það er alltaf frekar lítið um gagnrýni á verðlaunin þegar bækur ársins er valdar í febrúar. Ég held að þetta megi skýra með tímasetningu. Tilnefningarnar eru kynntar 5. desember, nítján dögum fyrir jól, þegar jólabókaflóðið ber strendurnar af hvað mestum móð. Í febrúar eru bókmenntirnar aftur orðnar að bara enn einni listgreininni. Hvort að önnur verðlaun yrðu þvílíkt umtalsefni ef tilnefningar yrðu birt á sama tíma er spurning sem ég hef velt fyrir mér. Yrði allt vitlaust ef DV verðlaunin yrðu kynnt 10. desember? Hvað með verðlaun Tómasar Guðmundssonar eða Halldórs Laxness? Kannski, kannski ekki. Ef þau væru í beinni útsendingu þá væri séns. Nú er DV og Stöð 2 í sömu höndum. Einfalt mál. Svo væri 50% afsláttur af tilnefndu bókunum í Hagkaup. Allir græða!

Jæja, núna er ég búinn að hugsa nógu lengi um þessi verðlaun og komið nóg. Kannski maður ætti að fara að lesa einhverjar jólabækur. Svo er aldrei að vita nema maður setji af stað sín eigin verðlaun. Það er enginn kvóti á slíkt. „Bókmenntaverðlaun Kára Tulinius hlýtur...“.

Hljómar vel.

Svo gætir þú, kæri lesandi, jafnvel veitt þín eigin. Og ef þú hefur eitthvað að segja um Hin íslensku bókmenntaverðlaun, bókmenntaverðlaun yfirleitt, bækurnar sem voru tilnefndar eða nokkuð annað sem þér hugnast að tjá okkur, sendu okkur þá endilega línu á ritstjorn@skyjaborgir.com

Spáð í tilnefningarnar II

2004-12-09T01:08:00.000Z

Síðari hluti: Skáldverk
Skáldverkalistinn sem tilnefndur er til íslensku bókmenntaverðlaunanna í ár hefur vakið athygli og jafnvel furðu. Hér er vöngum velt yfir þeim skáldverkum sem eru á listanum og reynt að koma með eina útgáfu af svari við þeirri spurningu sem allflest bókmenntafólk landsins glímir við um þessar mundir: Hvað er í gangi?

Andræði eftir Sigfús Bjartmarsson
Það þykir jafnan „dipló“ að tilnefna eina ljóðabók. Sigfús hefur tekist á við allmörg verkefni á bókmenntasviðinu í áranna rás, og verið brautryðjandi á sumum sviðum: Hann hefur skrifað smáprósa sem ekki er hægt um vik að skilgreina hvort teljast ljóð eða sögur (Speglabúð í bænum, Vargatal), skrásett íslenskar þjóðsögur í nútímabúningi (m.a. hina þekktu „Móðir mín í blokk, blokk“), þýtt Carver, Borges og Octavio Paz, en að þessu sinni er viðfangsefnið kunnuglegt. Andræði er safn e.k. heimsósómakvæða. Besta leiðin til að fá tilnefningu til bókmenntaverðlauna er þá kannski að fást við form og inntak sem kemur fólki kunnuglega fyrir sjónir. Hitt er annað mál að þar sem Andræði mun vera hvöss ádeila á ýmis konar ófögnuð nútímans, sýndarmennsku, auglýsingaskrum, ótakmarkaðan hressileika, plebbisma og alræði markaðarins, þá hlýtur það að vera það versta sem gæti komið fyrir þessa bók að hljóta íslensku bókmenntaverðlaunin.

Bítlaávarpið eftir Einar Má Guðmundsson
Einar Már er einn af áskrifendunum að tilnefningum til íslensku bókmenntaverðlaunanna – hann hefur nú fengið fjórar. Bítlaávarpið er sú bók hans sem hefur fengið hvað blendnastar viðtökur í seinni tíð, gagnrýnendur annað hvort hampa henni sem enn einu listaverkinu eða barma sér yfir því hvað hún sé ómerkileg. Sjálfur hef ég bara lesið upphafskaflana sem eru óneitanlega bráðfyndnir, og ekki spillir að í formálanum er m.a.s. daðrað við metafiction. Þessi er mjög vænleg til vinnnings.

Fólkið í kjallaranum eftir Auði Jónsdóttur
Í fyrra voru engir kvenrithöfundar tilnefndir í skáldverkaflokknum og voru ófáir hneykslaðir yfir því. Þótt Fólkið í kjallaranum sé örugglega allra góðra gjalda verð er ekki laust við því að sú hugmynd kvikni að hún sé meðal annars tilnefnd til að jafna kynjakvótann í ár. Auður hefur þó fengið fína dóma fyrir þessa bók, enda er hún nú búin að vera í bransanum í dágóðan tíma. Í bókinni er glímt við hugsjónir tveggja kynslóða, '68-kynslóðarinnar og X-kynslóðarinnar. Hugmyndin virðist a.m.k. góð. Einnig má nefna að Auður fyllir þann fámenna hóp fólks sem er bæði rithöfundar og bloggarar, eins og sjá má hér.

Kleifarvatn eftir Arnald Indriðason
Nú hljóta að renna tvær grímur á bókmenntasnobbara þessa lands. Hvað segir það okkur um þessi verðlaun að nýjasta skáldsagan hans Arnaldar sé tilnefnd, en ekki t.a.m. bækur eftir Braga Ólafsson, Gerði Kristnýju, Guðberg Bergsson eða Kristínu Ómarsdóttur? Vinsældir og almennt umtal hljóta að skipta einhverju máli, a.m.k. ekki minna máli en fagurfræðin. Íslenskir glæpasagnalesendur (sem eru margfalt fleiri en fólkið sem les Kristínu Ómars og Guðberg) gleðjast eflaust yfir þessari tilnefningu. Mér finnst það samt klisja að segja að þetta sé til vitnis um að mörkin milli hámenningar og lágmenningar að þurrkast út, því þau mörk eru útþurrkuð fyrir löngu.

Öðruvísi fjölskylda eftir Guðrúnu Helgadóttur
Af þessari tilnefningu má ráða tvennt: 1) Hugmynd valnefndarinnar var að reyna að fá sem mesta breidd í listann, og 2) Fyrri verk höfundar skipta líka máli. Enginn efast um hæfileika Guðrúnar Helgadóttur sem rithöfundar. Samt er eitthvað skrýtið að sjá hana á þessum lista. Ég legg til að á næsta ári verði byrjað að hafa tilnefningarnar þematengdar, og fyrsta þemað verði barnabækur. Þannig er hægt að útmá umræðuna um það hvort sumar bókmenntir eigi heima í flokk með öðrum, og einbeita sér að því sem máli skiptir: Bókunum sjálfum.

Mitt val: Bítlaávarpið eftir Einar Má Guðmundsson

Spáð í Hin íslensku bókmenntaverðlaun I

2004-12-08T01:41:00.000Z

Það er ekkert að bókmenntaverðlaunum. Matthías Johannesson heldur hinu gagnstæða fram, en satt að segja á ég alltaf erfitt með að taka fólk alvarlega sem hefur þá skoðun. Verðlaun eru í grunninn gæðamat, eins konar leikræn sviðsetning á gagnrýni. Og ég efa að Matthías setji sig upp á móti því að til sé bókmenntagagnrýni. Hins vegar er ekkert að því að tala um bókmenntaverðlaun og gagnrýna þau, pæla í hugsanagangi veljenda, ræða þau verk sem valin voru, og hver hefði átt að tilnefna í staðinn. Gott dæmi um slíka grein er Víðsjárpistill Eiríks Guðmundssonar.* Ég ætla ekki að gera neitt slíkt í hér, heldur að fjalla um bókmenntaverðlaunin sem Félag Íslenskra Bókaútgefenda veita og koma með nokkrar tillögur að því hvernig þau mættu bæta.

(Áður en lengra er haldið skal hér með upplýst að faðir minn, Torfi Tulinius, skrifaði bók sem lögð var fram til bókmenntaverðlaunanna í almenna og fræðibókaflokknum, Skáldið í skriftinni, sem var ekki tilnefnd. Svo er betra að nefna að faðir minn var einnig „einvaldur“ í fagurbókmenntaflokknum árið 2001, þegar það fyrirkomulag tíðkaðist á útnefningu til íslensku bókmenntaverðlaunanna)

Talsverðar óanægju hefur gætt með valið í ár. Satt að segja hef ég enn ekki rekist á nokkurn mann sem er ánægður með listann. Ég leyfi mér þó að halda að tilnefndu höfundarnir séu kampakátir og þau sem standa að verðlaunum séu stolt af afrakstrinum. En aðra ánægða hef ég ekki séð tjá sig. Við þessu gætu einhverjir sagt að þau séu alltaf umdeild, en ég man satt að segja ekki eftir því að tilnefningarnar hafi áður vakið jafn mikla og víða gremju. Minni mitt dugar þó ekki mikið lengra en til ársins 1997.

En hvernig bera þessar tilnefningar að? Tvær þriggjamanna nefndir voru skipaðar, ein fyrir fagurbókmenntir, hin fyrir fræðibækur og bækur almenns eðlis, sem síðan velja fimm bækur til tilnefningar. Nefndirnar hafa um það bil tvo mánuði til að lesa yfir allar þær bækur sem lagðar eru fram og velja hverjar séu þess verðugar að vera tilnefndar. Nú er ég ekki einn af þeim sem telja að nefndir séu endilega af hinu illa, annað en til dæmis Þorsteinn Gylfason, sem hefur lagt til að sett verði í stjórnarskrá að bannað verði að skipa nefndir. En vissar hættur skapast þegar ákvarðanir eru teknar af hópi fólks sem ekki eru til staðar ef ein manneskja ræður.

Groupthink heitir það á ensku sem á íslensku mætti snara sem hóphugs. Það er ákveðin hegðun smárra, samheldina hópa sem leiðir til slæmra ákvarðana. Það er ekki ætlun þessarar greinar að fjalla um hóphugs, en benda á nokkrar hóphugshegðanir sem gætu komið sér sérstaklega illa við tilnefningu til bókmenntaverðlauna.

Sjálfsritskoðun. Nefndarmanneskja er kannski alls ekki sammála skoðun hinna tveggja, en treystir sér ekki til að að andmæla. Kannski er ein eða fleiri bókanna alger hörmung, en af því hinum finst bókin frábær þá vill nefndarmanneskjan ekki fara í karp.

Tálsýn um að allir séu sammála. Fyrst enginn mótmælir hljóta allir að vera sammála. Því þarf ekki að hugsa aftur um það hvort bókin eigi heima á listanum eða ekki.

Og aðalatriðið, ekki nægileg gagnrýni á frumforsendur. Nú veit ég náttúrulega ekki hverjar frumforsendur nefndanna eru, en notum sem dæmi að ein af þeim hafi verið að hafa tilnefndu bækurnar af ólíku tagi. Þetta hljómar kannski vel en erfitt er að svara spurningunni af hverju er það gott að hafa bækurnar af ólíku tagi. Við því eru hins vegar ýmis mótrök, veigamest náttúrulega að í jafn litlu úrvali af bókum og því sem lagt er fram til Hinna íslensku bókmenntaverðlauna er ólíklegt að bestu bækurnar verði endilega ólíkar. Þrjár af fimm bestu bókunum geta verið ljóðabækur eða ferðabækur eða eitthvað slíkt.

Hvað ber að gera til að laga þetta? Augljósast er að hafa einhvern einstakling aukreitis sem ekki hefur lesið bækurnar og hefur ekki atkvæðisrétt þegar kemur að tilnefningum. Hlutverk hans eða hennar er hreinlega að spyrja spurninga um einstakar bækur sem og forsendurnar sem nefndin gefur sér. Spyrja jafnt nefndina sem heild sem og hvern og einn nefndarmeðlim sér. Þannig væri hægt að gera alla ákvarðantöku betur ígrundaðri. Auðvitað er þetta ekki eina lausnin, en mér líst best á hana persónulega. Svo er náttúrulega að fara aftur í gamla „einvalds“ fyrirkomulagið og losa sig við nefndirnar.

Svo er eitt annað sem amar að bókmenntaverðlaununum. Þau eru of einsömul. Þar sem þau eru langmikilvægustu verðlaun á sínu sviði þá fá þau vægi langt úr öllu samhengi. Í rauninni eru þau einu verðlaunin á Íslandi sem fólki er ekki nokk sama um. Fyrir utan hver vinnur Idol náttúrulega. Það er engin lausn við því. Þau munu líklega alltaf verða það. En eitt gæti aðeins togað þau niður á jörðina. Fleiri verðlaun. Sem væri náttúrlega hið besta mál því það er ekkert að bókmenntaverðlaunum.

Þetta er fyrri hluti, ég mun fjalla meir um Hin íslensku bókmenntaverðlaun næsta föstudag.

*Leiðrétting. Í upprunalegri gerð þessarar greinar stóð að Eiríkur Guðmundsson setti sig upp á móti bókmenntaverðlaunum yfirleitt. Höfundur þessarar greinar misskildi pistil Eiríks og harmar mistök sín.

Spáð í tilnefningarnar I

2004-12-07T01:28:00.000Z

Fyrri hluti: Fræðibækur og bækur almenns efnis
Tilnefningar til íslensku bókmenntaverðlaunanna 2004 voru opinberaðar fyrir skemmstu. Hér er litið yfir listann og reynt að velta vöngum yfir því hverjir séu heitir og hverjir afleitir.

Halldór Laxness eftir Halldór Guðmundsson
Sú bók sem kom minnst á óvart að þessu sinni. Án efa þrælgott verk, hafi maður áhuga á ævi Halldórs Laxness. Undanfarin misseri hafa hins vegar verið gerðar svo margar bækur, blaðagreinar og sjónvarpsmyndir um ævi skáldsins að ég efast um að ég nenni að lesa þessa bók fyrr en eftir svona 5-6 ár. Vonandi kemur senn sú tíð að fólk byrjar að skrifa bækur um skáldverk nóbelsskáldsins, en ekki höfundinn sjálfan, því þar er mikið starf óunnið. Í fyrra var Hannes Hólmsteinn tilnefndur fyrir sína bók, þannig að það hefur varla komið annað til greina en að tilnefna þessa líka, svona til að gera þessi verðlaun ekki hlægileg í sögulegu samhengi.

Íslendingar eftir Sigurgeir Sigurjónsson og Unni Jökulsdóttur
Ákaflega fín og flott bók. Texti Unnar er léttur og hlýlegur, en veigamestar eru auðvitað ljósmyndir Sigurgeirs, sem eru svo skemmtilegar að maður getur horft á þær tímunum saman. Í sumar voru þær til sýnis á Austurvelli með enskum og íslenskum texta, og hefur mörgum erlendum ferðamanninum vísast þótt það dágóð sárabót fyrir þær fúlgur fjár sem hann var flettur í hingaðför sinni. Íslendingar er eins og rökrétt framhald af Stikluþáttum Ómars Ragnarssonar frá því fyrir rúmum tuttugu árum, því megináherslan er á fólk sem er ekki alveg í samræmi við vísitölur.

Íslensk spendýr, ritstjóri Páll Hersteinsson
Fermingargjafabækur sem innihalda orðin „íslenskur“ eða „Ísland“ slæðast reglulega inn á tilnefningalistann (Íslenskar eldstöðvar 2001, Hálendið í náttúru Íslands 2000, Undraveröld hafdjúpanna við Ísland 1996, Hraunhellar á Íslandi 1990). Þetta eru stórar og þungar bækur sem kosta um og yfir tíuþúsundkallinn, bækur sem eru yfirleitt aldrei lesnar frá fyrstu síðu til þeirrar seinustu (ef þær eru þá lesnar yfirleitt) og bæta venjulega engu nýju við þekkingarsamfélagið. Þessar bækur öðlast mikilvægi sitt fremur sem uppflettirit, og eru örugglega flestar fínar sem slíkar. Íslensk spendýr er líka merkileg fyrir þær sakir að fyrsta opinbera verk forseta Íslands eftir að hafa beitt synjunarvaldinu í sumar var að veita viðtöku fyrsta eintakinu af þessari bók.

Ólöf eskimói eftir Ingu Dóru Björnsdóttur
Um Ólöfu þessa Sölvadóttur hef ég aldrei neitt heyrt né lesið, enda hefur fátt verið skrifað um hana mér vitanlega, að undanskildum 36 bls. bæklingi eftir Sigurð Nordal sem var prentaður í 650 eintökum árið 1945. Inga Dóra hefur það því óneitanlega umfram Halldór Guðmundsson að hún er ekki að hjakka í sama farinu og hundruð manna áður. Söguþráðurinn í bók Ingu Dóru minnir nokkuð á bókina Catch Me If You Can eftir Frank W. Abagnale. Inga Dóra hefur skrifað ýmislegt um kvenkennda þætti í mótun íslenskrar þjóðernisvitundar, auk greinar um Leif Eiríksson, þannig að hún virðist vera rétta manneskjan í þetta verk.

Saga Íslands, 6. og 7. bindi, aðalhöfundur Helgi Þorláksson
Fyrsta bindið í bókaflokki þeim sem nefnist Saga Íslands kom út fyrir þrjátíu árum, og þar af leiðandi fimmtán árum áður en nokkur maður tók að sér að búa til fyrirbæri sem kalla mætti „Íslensku bókmenntaverðlaunin“. Ég held að Sigurði Líndal gæti ekki verið meira sama um þessi verðlaun. Sú staðreynd að hér eru tilnefnd tvö bindi vekur mann líka til umhugsunar: Er þetta frekar hugsað sem virðingarvottur við bókaflokkinn í heild? Ef svo er ekki, af hverju var þá ekki bara 6. bindið tilnefnt? Eða bara 7. bindið? Mér finnst að einhver önnur bók hefði mátt koma í staðinn fyrir þessi tvö bindi, það er svo mikil skylduræknislykt af þessu einhvern veginn.

Mitt val: Íslendingar eftir Sigurgeir Sigurjónsson og Unni Jökulsdóttur

Svar/Andsvar

2004-12-06T01:00:00.000Z

Ágúst Borgþór sendi höfundi greinarinnar Hvað hrjáir Þráin Bertelsson? tölvupóst. Hér er það bréf ásamt svari höfundarins, Kára Tulinius, og svari Ágústs við svari hans.

From: Ágúst Borgþór Sverrisson
To: Kári Tulinius
Subject: Vegna skrifa um ritdeilu við Þráinn

Ég verð að segja að mér er dálítið misboðið yfir pistli þínum um ritdeilu mína og Þráins. Þó að ég sé sammála þér um efnisatriði málsins þá finnst mér stöðugt tal þitt um hvað ég sé lítilsigldur rithöfundur ómaklegt og barnalegt. Ég er vissulega ekki mjög þekktur rithöfundur en hef þó hlaðið á mig alls kyns viðurkenningum, m.a. fimm smásagnaverðlaunum. Flestar bækurnar mínar hafa fengið afbragðsgóða dóma, m.a. í alþjóðlega bókmenntatímaritinu World Literature Today. Þá má þess geta að ég á smásögur í þekktum íslenskum safnritum sem hafa komið út á síðustu misserum.

skyjaborgir.com eiga að heita menningar- eða bókmenntavefur en mér finnst þetta viðhorf þitt vera mjög ómenningarlegt: Nefnilega að rithöfundar sé ómerkilegir ef þeir eru ekki ofboðslega frægir metsöluhöfundar. - Úti um allan heim eru góðir rithöfundar sem eru ekki víðfrægir en njóta virðingar í vissum hópum. Eins og þú veist gildir það líka um aðrar listgreinar.

Þráinn er umfram allt þekktur fyrir kvikmyndagerð en hefur ekki skrifað margar bækur. Þó að hann sé frægur og vel seldur og eigi það bara skilið, þá efast ég um að hann njóti mikið meiri virðingar en ég á meðal þeirra sem helst fylgjast með bókmenntalífinu.

Að meta listamenn eingöngu eftir frægð og sölutölum er vægast sagt lítt bókmenntalegt viðhorf.

Kveðjur
ÁBS

From: Kári Tulinius
To: Ágúst Borgþór Sverrisson
Subject: Re: Vegna skrifa um ritdeilu við Þráinn

Sæll Ágúst,

Takk fyrir að nota tíma þinn í að lesa greinina og svara henni. Þú misskilur það sem ég er að segja, sem er svo sem ekki skrítið, þar sem beina útskýringu vantar í textann. Ég ákvað á seinustu stundu að taka út fyrstu málsgreinina að greininni því mér fannst sú málsgrein sem greinin byrjar á núna best til slíks. En hún var málsgrein númer tvö upprunalega. Í fyrstu málsgreininni minntist ég á Anne Rice (ástæður þess geturðu lesið um hér) og notaði hana sem dæmi um frægan og ríkan höfund sem ekki hefur notið hylli gagnrýnenda. Henni líkti ég síðan við Þráinn Bertelsson.

Allar líkingar mínar á „stærðarmun“ ykkar Þráins eiga ekki við um gæði ritverka ykkar heldur hve plássfrekir þið eruð í íslenskum bókmenntaheimi. Sama á við um kommentið mitt um smásagnahöfunda. Skáldsögur eru plássfrekari en smásögur, ekki bara í lengd, heldur einnig í því hve mikið er fjallað um þær, hve mikið þær eru keyptar og svo framvegis. Ég notaði aldrei orðið lítiðsigldur. Ég líkti þér
annars vegar við smáblóm og hins vegar við ungan dreng sem þarf að ganga við hækju. Þar á ég ekki við að þú sért ómerkilegri en tréið og strákurinn sem hrindir unga drengnum, heldur að þú eigir erfiðara með að láta heyra í þér. Þráinn, fyrir utan að vera metsöluhöfundur og virtur kvikmyndaleikstjóri, er líka einn áhrifamesti dálkahöfundur landsins og getur haft mikil áhrif á „þjóðfélagsumræðuna“. Þótt að blogg þitt sé meðal víðlesnustu blogga á Íslandi, þá er ekki hægt að líkja saman stöðu þinni í samfélaginu við Þráins. Ég var ekki að reyna að gera lítið úr þér, heldur lýsa „stærðarmun“ ykkar tveggja á ljóðrænan hátt.

Ekki halda að ég sé þar með að setja sjálfan mig á stall. Ég viðurkenni fúslega að í hinum íslenska ritjurtagarði er ég arfi :)

með góðum hug og von um góða sölu og hlutlæga gagnrýni á Tvisvar á ævinni,
Kári Tulinius

From: Ágúst Borgþór Sverrisson
To: Kári Tulinius
Subject: Re: Vegna skrifa um ritdeilu við Þráinn

Sæll og þakka svarið. Eins og þú hefur orðið var við og fjallað um eru rithöfundar viðkvæmir og ofsóknaræðið veður uppi í jólabókaflóðinu. Núna erum við komnir með dæmi um ofsóknaræði þar sem þrjár kynslóðir höfunda koma við sögu og sá eldri ásakar þann yngri og munar líklega um tveimur áratugum í hverju tilviki: Frá Þráni til mín til þín.

Bestu kveðjur
ÁBS

Englar og djöflar eftir Dan Brown

2004-12-05T01:08:00.000Z

Ætli það sé nokkuð hægt að fjalla um Engla og Djöfla eftir Dan Brown án þess að minnast á Da Vinci lykilinn eftir sama höfund? Þá er því lokið og við getum snúið okkur að verkinu sem er til umfjöllunar. Englar og djöflar kom út árið 2000 á enskri tungu, en Bjartur var nýlega að gefa út íslenska þýðingu Karls Emils Gunnarssonar. Þegar Dan Brown útskrifaðist úr háskóla fór hann að kenna ensku í smá tíma. Hann þraukaði ekki lengi sem kennari og fór fljótlega að snúa sér að skriftum þar sem hann tók sérstaklega fyrir áhuga sinn á dulmálskrukki og samsæriskenningum um ríkisstjórnir. Hann er sonur margverðlaunaðs stærðfræðiprófessors og trúarlegs tónlistamanns. Það voru þessar andstæður vísindanna og trúarlegra skoðanna í uppeldi Brown sem voru kveikjan að verkinu Angels and Demons. Hr. Bjartur segir eftirfarandi um söguna:

Robert Langdon, prófessor í táknfræði við Harvard-háskóla, er boðaður til Sviss með skömmum fyrirvara og falið að rannsaka vettvang óhugnanlegs morðs á þekktum vísindamanni. Fyrr en varir er hann flæktur inn í aldalangar erjur kaþólsku kirkjunnar og leynifélagsins Illuminati sem hefur í hyggju að valda usla í sjálfum Páfagarði í Róm.

Þetta er ágætt, en það mætti fylgja með að strax í upphafi –kafla sem kallaður er formáli- er framið morð. Spennan er bókstaflega látin stökkva fram og grípa lesandan á upphafsíðum bókarinnar, og meira að segja áður en sagan sjálf hefst. Slíku útspili fylgir mikil áhætta, því að nú má lesandinn ekki missa áhugan og verður verkið því að halda sama eða svipuðum þræði allt til enda. Merkilegt nok! Þá tekst það glæsilega hjá Brown. Frásagnirnar í sögunni er vel fléttaðar saman til þess að spennan haldist í allri byggingu verksins. Flestir kannast eflaust við áhrifin sem fylgja góðri byggingu í spennusögu. Maður getur ekki hætt að lesa fyrir nokkra muni, einmitt það sem kom fyrir mig.

Kaþólskri trú er stillt upp á móti vísindahyggju nútímans. Höfuðstöðvar hvors fyrir sig eru Páfagarður annars vegar og rannsóknastofan CERN hinsvegar. Þessir máttarstólpar hafa látið hvorn annan í friði þangað til að fornt leynibræðralag sem kallar sig Illuminati, eða hinir upplýstu, kemur upp á yfirborðið. Mitt á milli eru táknfræðimaðurinn Rober Langdon og náttúrufræðikonan Victoria Vetra. Mér fannst smá kaldhæðni liggja í því að láta páfagarð þurfa að leita hjálpar vísindamanna til að leysa gátur óvinarins. Þannig eru það í raun tveir upplýstir pólar sem berjast um tilveru trúarinnar en ekki trúin á móti vísindum. Einhvern veginn er eins og undir niðri liggi spurningin: á Guð að vera til?

Það er eins og Brown skrifi að einhverju leyti undir áhrifum kvikmynda. Það þarf ekki endilega að vera slæmur hlutur þar sem lesendur eru óneitanlega flestir undir slíkum áhrifum. Þannig held ég að bókin nái ótrúlega auðveldlega að kalla fram þær myndir í huga lesanda sem ætlast er til. Persónurnar eru flestar skemmtilegar og vel úr garði gerðar. Aðalpersónan, Langdon breytist úr fræði- og bókabéus í Indiana Jones. Með öðrum orðum þá verður Robert Langdon það sem alla fræðimenn dreymir um að verða.

Ég get lítið tjáð mig um íslenska þýðingu verksins þar sem ég las hana á ensku. En ég efast ekki um að Karl Emil hefur staði sig vel við þýðinguna, líkt og áður.

Kannski tóku sumir eftir því hér í byrjun að bókin Englar og djöflar kom út á undan Da Vinci lyklinum. Hún er fyrsta bókin um Langdon og ef marka má sögusagnir, þá er von á fleirum bókum frá Dan Brown um táknfræðinginn. Ég vona að bækurnar verði fleiri því að bókin fangaði mig gjörsamlega og er einhver allra besta spennufrásögn, sem ég hef komist í, síðan ég sá Indiana Jones.

Vefur Bjarts um bókina.

Vefur Dans Browns.

Gler leikur að orðum

2004-12-03T23:18:00.000Z

Ljóðabókin Þríleikur að orðum eftir Hrafn Andrés Harðarson kom út árið 1990. Sjálfur tiltillinn felur í sér loforð um tvær bækur til viðbótar, og fyrir stuttu síðan kom út önnur bókin í þessum þríleiks Hrafns, Gler leikur að orðum.

Á sama tíma og orðaleikir fara fram er sviðsljósinu beint að glerinu. Skáldið skoðar hvernig glerið kemur okkur fyrir sjónir í ýmsum birtingarmyndum dags daglega, en veltir einnig fyrir sér hliðstæðum glers í óbeislaðri náttúrunni. Hvað ef ekki væri til neitt gler? Er lesandin spurður að í einu ljóðinu, eflaust spurning sem fáir hefa velt fyrir sér, né áttað sig á hvað gler er mikilvægur þáttur í hversdagslegri tilveru okkar.

Þrátt fyrir að glerið sé í aðalhlutverki er komið víða við og skáldið bregður upp myndum af fortíðinni, tímanum, húsáhöldum, ástinni, tröllum ásamt þeirri náttúrulýrík sem virðist flæða í gegnum allt verkið, og á köflum glíma við efnislega veröld manneskjunnar. Mitt á milli og í bland við allt saman er verið að leika sér að orðum, oftast á skemmtilegan og broslegan hátt.

Hér er á ferðinni ágætis ljóðabók. Flest ljóðin hitta vel í mark og ná tilætluðum árangri, hvort sem það er að fá lesandan til umhugsunnar eða glotta við tönn. Sjálfur þóttist ég verða var við jörðun skáldsögunnar, heimsósóma og fleira, en það eru túlkunnar atriði sem hver og einn verður að gera upp við sig. Það besta við þessa ljóðabók Hrafns er að ljóðin bjóða uppá margvíslega túlkun og að mínu mati er það grundvöllur að góðri lýrík. Ljóðakver sem er ánægjuleg lesning og skemmtir fólki um leið með atthyglisverðum orðaleikjum.

Hvað hrjáir Þráin Bertelsson?

2004-12-01T01:00:00.001Z

Ágúst Borgþór Sverrisson, smásagnahöfundur, heldur úti bloggi, og er talsvert frægari fyrir það en smásögur sínar. Nýverið var hann fenginn til að tjá sig í Silfri Egils um nýútkomna bók Þráins Bertelssonar, Dauðans óvissi tími. Ég horfði á þáttinn, en satt að segja man ég sáralítið eftir umræðunni, þess þá heldur því sem Ágúst Borgþór hafði sérstaklega fram að færa. Mig grunar að ég hafi dottað yfir Silfrinu, sem gerist æ oftar eftir því sem ég eldist. En nóg um það. Hins vegar þá var Ágúst fenginn til að fjalla um nokkrar jólabækur fyrir kistuna.is. Hann ákvað að fjalla fyrst um bók Þráins, þar sem hann var búinn að lesa hana. Svo birti hann kistugreinina einnig á bloggi sínu. Mat Ágústs á bókinni er ljóst strax í titli gagnrýninnar, Slarkfær reyfari. Ekki góður dómur, sem sagt. Nú jæja, ekki mjög stórar fréttir kannski, minniháttar rithöfundur gefur bók metsöluhöfundar slæma einkunn. Varla miklar fréttir það. En öllum þeim til happs sem hafa gaman að því að sjá fólk æla á peysuna sína á almannafæri þá fréttir Þráinn Bertelsson af þessu og ákveður að svara. Hefst þá gamanið.

Ekki ætla ég að birta allan svarpistilinn, en ef maður ætti að draga út helstu atriði þá eru þau eftirfarandi (allur texti innan gæsalappa í þessari grein er úr umræðu Ágústs og Þráins):

Ágúst Borgþór er með bók Þráins á heilanum og talar um hana út í eitt

Þeir sem gefa bók Þráins lélega dóma eru „að reyna að koma sér í mjúkinn hjá voldugum aðilum með því að taka að sér að skvetta úr koppnum þeirra“.

Rithöfundum er leyfilegt og „jafnvel beinlínis skylt að fjalla um allt milli himins og jarðar“.

„þar með talið að velja sér jafnóspennandi viðfangsefni og vesaling minn“ (ég vona innilega að hann meini sína eigin persónu, en ekki, umm... þið vitið, vesalinginn hans).

„enginn rithöfundur í veröldinni getur skrifað aukatekið orð án þess að það eigi sér upptök í hans innsta eðli“.

Ágúst Borgþór getur kannski raðað orðum saman svo að úr verði setningar, en hann er ekki rithöfundur fyrir fimm aura.

Ull á þig!

Ágúst svarar pent fyrir sig, útskýrir fyrir Þránni afhverju hann hafi verið að tjá sig um bókina, biður svo honum að njóta velgengni sinnar sem og þakkar fyrir fyrri bók Þráins, Einhvers konar ég, sem Ágústi hafi vel líkað. Svarar þá Þráinn aftur.

Ávarpar Ágúst Borgþór sem „Ágúst Þór“, sem verður að teljast nokkuð hart.

Vitið þið hvað, svarið er svo hnitmiðuð fullkomnun að ekkert má missa sín, svo ég birti það bara í heild sinni:

„Það sem þú virðist ekki skilja er þetta:
Fyrir rithöfund sem er með bók á jólabókamarkaðnum er heldur ósmekklegt að nota hvert tækifæri til að brigsla keppinaut sinn opinberlega um kjaftasögur, vinnusvik og dylgjur. Það ber vott um fullkomið siðleysi - eða fádæma heimsku.
Nema hvort tveggja sé.“

Ég viðurkenni að ég táraðist af gleði þegar ég las þetta tilsvar. Hvílík snilld! Sjaldan séð jafn mikla heift í svo stuttum texta. Ágúst Borgþór svarar svo fyrir sig með því að benda á að hann sé lítt þekktur, sem er vissulega rétt, og að ef Þráinn ætli að gefa út bók sem sé svo „eldfim“, þá ætti hann að koma sér upp aðeins þykkari skráp. Ágúst sér sko ekki eftir neinu! Hann segir líka eitthvað um þöggun og sjálfsritskoðun. Svar Þráins er jafn hnitmiðað, en kannski ekki í sama gæðaklassa og hið fyrra.

Þráinn ávarpar Ágúst bara sem „Ágúst“, honum finnst greinilega ekki taka því lengur að eyða tveimur nöfnum í manninn.

„Þetta svar þitt staðfestir minn versta grun. Það er hvort tveggja sem amar að.
Læt svo þetta útrætt af minni hálfu.
Vegni þér vel.“

Síðan skellir sér einhver nafnlaus inn í samræðuna, en við skulum ekkert pæla í því sem hann segir heldur hoppa beint í lokainnlegg Ágústar. Hann bendir á að rithöfundum sé leyfilegt að fjalla um bókmenntir og að það sé hálf hlægilegt að hugsa sér Þráinn og Ágúst sem keppinauta, slíkur sé munurinn á sölunni. Bæði satt og rétt.

En nóg af endursögn, snúum okkur að kjarna málsins. Hvað fær Þráinn Bertelsson, sem hefur hlotnast meiri heiður og velgengni en langflestum núlifandi íslenskum listamönnum, til að bregðast svo harkalega við gagnrýni frá smáblómi í íslenska ritjurtagarðinum?

Það er vel þekkt að margir listamenn líti svo á að öll slæm gagnrýni á sköpunarverkum sínum jafngildi persónulegum árásum á höfundinn, gott ef ekki að slíkt séu andlegar morðtilraunir í hugum sumra. Þrátt fyrir þetta eru ákaflega fáir höfundar sem eyða tíma sínum og orku í það að svara fyrir sig. Nær allir vita að það kemur gagnrýni eftir þessa gagnrýni, og það sem maður segir þegar manni er heitt í hamsi er oftast eitthvað sem betur væri ósagt. Ég efast ekki um það að Þráinn er jafn kunnugt um þetta og mér. Hvað fær hann þá til að ráðast svona harkalega á Ágúst Borgþór?

Það fyrsta sem ber að athuga í því samhengi er að Þráinn er greinilega búinn að ákveða það að allir sem gagnrýni Dauðans óvissa tíma séu „að reyna að koma sér í mjúkinn hjá voldugum aðilum“. Enginn sem setur eitthvað út á bók hans gerir það af því að eitthvað féll ekki fagurfræðilega í kramið, heldur af því að Þráinn Bertelsson ætlar sér að kýla stóru kallana kalda, og þess vegna munu ýmsir finna sig knúna til að gerast handbendi hinna sterku og hindra Þráinn í ætlunarverki sínu. Það er gaman að fyrrum kvikmyndaleikstjóri upplifi sig eins og hetjuna í Schwarzenegger-ræmu. Áður en hann getur tekist á við stóra vonda óvininn þarf hann fyrst að verjast árásum fjölda smáfjenda.

En það sem er kannski áhugaverðast við þetta er að með þessu þarf Þráinn aldrei að efast um gæði eigin verks. Öll slæm gagnrýni getur verið afgreidd sem afurð annarlegra hvata. Það finnst engum bókin hans léleg eða miðlungs í alvörunni, fólk er bara að reyna að ganga í augun á „voldugum aðilum“. Það sem er svo sniðugt við þetta samsæri gegn Þránni er að það er sjálfsprottið. Engar skipanir eru gefnar, þessir „heilmargir“ sem taka að sér að gagnrýna bókina fyrir hönd stóru, vondu kallana gera það „meira að segja í sjálfboðavinnu“.

Það rennur örugglega mörgum í grun að Þráinn hrjái mikilmennskubrjálæði. Þar get ég ekki verið alveg sammála. Hinn sanni mikilmennskubrjálæðingur lætur smáblóm ritjurtagarðsins sig litlu skipta. Nei, einhver önnur ástæða hlýtur að vera nærtækari. Fyrir utan heiftina og bræðina eru líka mikil sárindi í þessum pistlum Þráins, sérstaklega þeim fyrsta. Hann talar um sjálfan sig sem „vesaling“ og um bókin er „þessi skræða“. Og þó að hugmyndin sem hann setur fram um að rithöfundar geti ekki „skrifað aukatekið orð án þess að það eigi upptök sín í hans innsta eðli“ verði honum að lokum tæki til að skjóta á Ágúst þá er þessi hugmynd mjög falleg og talsvert á skjön við afganginn af pistlinum. Þráinn er þarna að skilgreina það hvað sé að vera „alvörurithöfundur“ út frá sjálfum sér. Hann virðist þarna vera í raun að segja:

Sjáðu mig, ég er alvörurithöfundur!

Sem er náttúrulega eitthvað sem fólk sem eru visst í sinni sök um að vera „alvörurithöfundar“ gera ekki. Ég skynja þarna þrá til þess að verða metinn sem mikill listamaður. Ógæfa Þráins sem listamanns er að hans elskuðustu og dáðustu listaverk, Nýtt líf, Dalalíf og Löggulíf eru grínmyndir og í því samfélagi sem við lifum í eru grín, glens og gaman ekki talin eiga heima í alvöruþrungnum listaverkum. Ég þarf ekki annað en að benda á það húllumhæ sem varð þegar Þráinn var skipaður í heiðurslaunaflokk íslenskra listamanna.

Þráinn er listamaður á efri árum. Þó að hann sé nýsprunginn út sem rithöfundur þá rennur mér í grun að hann þrái viðurkenningu sem „alvörurithöfundur“. Einhver mér vitrari sagði fyrir margt löngu að það væru tvær leiðir til að vera hærri en aðrir í kringum sig, önnur væri að vera rísa upp úr fjöldanum, hin að berja keppinautana niður.

Það er frekar hlægilegt að keppinauturinn sem Þráinn kýs að ráðast á er Ágúst Borgþór, sem er það umkomulausasta af öllu umkomulausu á ritleikvellinum, smásagnahöfundur. Fyrir Þráinn Bertelsson að ráðast á Ágúst er eins og þegar stór strákur í elsta bekknum hryndir yngri strák, sem þarf að ganga við hækju, ofan í drullupoll. Hraplegur ofleikur af nokkrum sem vill láta taka sig alvarlega eins og Þráinn svo augljóslega þyrstir í.

Hver er þá sjúkdómsgreiningin? Hvert er svarið við spurningunni sem spurt er í titli þessarar greinar, hvað hrjáir Þráinn Bertelsson?

Ég myndi halda að það myndi blasa nokkuð augljóslega við. Minnimáttarkennd í bland við þá vissu Þráins að hann sé mikill listamaður. Hann þolir ekki gagnrýni, og áður en nokkur hefur verið sett fram ákveður hann að öll sú sem hann fái sé sett fram af vafasömum ástæðum. Það ber ekki vott um mikið sjálfstraust. Þvert á móti, hann virtist búast við henni, og áður en hann fær hana kemur hann sér upp varnarmúr.

Svo þar hafið þið það, það sem rekur Þráinn Bertelsson til að ráðast á Ágúst Borgþór, það sem hrjáir Þráinn, er þrá eftir viðurkenningu sem hann er ekki viss um að aðrir telji hann verðskulda.

Eða það held ég alla veganna. Ef þú hefur aðrar kenningar þá endilega sendu mér ímeil á ritstjorn@skyjaborgir.com Til að skoða færslu Ágústar og komment Þráins þá smellið hér. Njótið vel.

Orðastaður Torfhildar

2004-11-29T17:26:00.000Z

Þann 30. nóvember næstkomandi verður fyrsti Orðastaður Torfhildar í vetur haldinn á Dillon, en Torfhildur er félag bókmenntafræðinema við Háskóla Íslands. Þar er áætlað að hittast og hlusta á tvær framsögur og spjalla um efni þeirra á eftir.

Framsögumenn eru tveir að þessu sinni. Þeir eru:

Davíð A. Stefánsson. Davíð mun fjalla um bók sem hann vinnur að með stuðningi frá Mjólkursamsölunni og lesa úr henni valda kafla. Bókin fjallar á einfaldan hátt um ljóð, tungumál og táknfræði daglega lífsins, og er ætlunin með henni að vekja unglinga til umhugsunar um hinar ýmsu hliðar á valdi tungumálsins. Bókin verður færð öllum 13 ára unglingum að gjöf haustið 2005.

Hannes Óli Ágústsson. Hannes fjallar um sjónvarpsþættina South Park eftir Trey Parker og Matt Stone. Fjallað verður um myndmál þáttanna og tengsl þess við kenningar Bakhtins um gróteskt raunsæi. Skýrt verður hvernig hið einfalda framleiðsluferli þáttanna nær að gera paródíu þeirra hreinni og beinskeyttari í nútímasamhengi. Skoðað verður hvernig South Park leitast við að afbyggja hugmyndafræði bandarísks samtíma.

Samkoman hefst kl. 20:30. Tilboð á barnum og umræður á eftir. Aðgangur ókeypis og allir velkomnir!

Hljóðbók með kvæðum Einars Benediktssonar

2004-11-28T16:09:00.000Z

Fyrir stuttu kom út hljóðbók með 20 kvæðum eftir Einar Benediktsson. Jón Júlíusson les kvæðin og gerir það ágætlega, en ekki óaðfinnanlega. Tvímælalaust er hægt að mæla með þessari hljóðbók og Skýjaborgir fagna útgáfu hennar.

Hannes Hafstein eftir Kristján Albertsson

2004-11-26T22:05:00.000Z

Í tilefni af 100 ára afmæli heimastjórnar á Íslandi hefur Bókafélagið Ugla sent frá sér ævisögu Hannesar Hafsteins eftir Kristján Albertsson. Ritið var fyrst gefið út í þremur bindum fyrir rúmum 40 árum, en kemur nú út allmikið stytt í einu bindi í kiljuformi. Í frétt frá útgefanda segir meðal annars:

„Um fáa menn Íslandssögunnar leikur meiri ljómi en Hannes Hafstein – skáldið ástsæla, glæsimennið og fyrsta ráðherra Íslendinga.

En hver var maðurinn Hannes Hafstein? Hvernig skáld var hann? Hvaða spor markaði hann í þjóðarsögunni? Hvernig stjórnmálaforingi var hann?

Ævisaga Hannesar Hafsteins eftir Kristján Albertsson er eitt af klassískum verkum íslenskra bókmennta, skrifuð af listfengi, þekkingu og innsæi.

Bókin vakti geysimikla athygli þegar hún kom fyrst út – og var ákaft deilt um söguskoðun hennar. En allir voru á einu máli um að hún væri frábærlega vel skrifuð, listilega uppbyggð og einstaklega læsileg.“

Kristján Albertsson (1898–1989) var einn þekktasti rithöfundur og menningarfrömuður þjóðarinnar á 20. öld. Hann var ritstjóri og ritdómari, leikstjóri og lektor, stjórnarerindreki og menningarfulltrúi, auk þess sem hann skrifaði leikrit, smásögur, skáldsögur og ævisögu Hannesar Hafsteins. Um sextíu ára skeið var hann einn þekktasti ritgerða- og greinahöfundur landsins og skrifaði jöfnum höndum um stjórnmál, bókmenntir og sið og brag þjóðar sinnar.

Nafnabókin

2004-11-25T19:34:00.000Z

Nafnabókin er verk Amélie Nothomb, höfundar sem nýtur mikilla vinsælda í Frakklandi um þessar mundir. Í bókinni segir hún sögu stúlku sem ætluð er stór og mikil framtíð. Hin kornunga móðir hennar vill að hún hljóti nafn í samræmi við það og því hefur það ófyrirsjáanlegar afleiðingar þegar eiginmaður hennar leggur til nöfn sem bera með sér meðalmennsku og hversdagsleika. Hún skýtur hann til bana og sviptir sig lífi í fangelsi – en ekki fyrr en hún er búin að tryggja að stúlkan hljóti nafnið Plectrude.

Móðursystir Plectrude sér til þess að stúlkan hljóti uppeldi sem hæfir nafni hennar og örlögum. Plectrude er alin upp sem ævintýrabarn. Hún er dubbuð upp í prinsessuföt, hlustar á prinsessutónlist og borðar prinsessumat. Það reynist henni því í fyrstu erfitt að fóta sig í þeim gráma hversdagsleikans sem skólaganga er. Í hennar augum er hversdagurinn fáránlegur. Hún nær þó að fóta sig, verður brátt efnilegur ballettdansari og kemst inn í virtan balletskóla. Þar er lagt afar hart að nemendunum og áður en varir verður Plectrude haldin lystarstoli.

Nafnabókin hefur á sér einhvern töfraljóma og jafnvel fáránleikablæ á köflum. Sem dæmi má nefna það hvernig Nothomb skrifar sjálfa sig inn í endi sögunnar með skemmtilega ósvífnum hætti. Athyglisvert er að það sem almennt myndi þykja eðlilegt þykir Plectrude fáránlegt – og öfugt. Þannig tekur hún uppeldi sínu sem ævintýrabarni sem sjálfsögðum hlut, en skólagangan og hið daglega líf finnst henni fáránleg. Litlu fáránlegri, þrátt fyrir að á annan hátt sé, er meðferðin á nemendum ballettskólann, en Plectrude sér ekkert óeðlilegt við hana. Um leið og þessi skakka sýn hennar á tilveruna vekur upp spurningar um hvað sé eðlilegt og hvað ekki, og ástæðurnar fyrir því, endurspeglar hún hugarheim lystarstolssjúklingsins sem sér sjálfan sig á allt annan hátt en aðrir.

Lystarstolið er ekki eini vandinn sem steðjar að Plectrude. Nothomb skrifar einnig um nokkuð dæmigerð vandamál æsku og unglingsáranna. Plectrude er öðru vísi en aðrir og fyrst um sinn eignast hún ekki vini, hún kynnist ástinni, og jafnframt ástarsorginni, og þegar líður á söguna nær hún ekki að standa undir væntingum móðursystur sinnar. Einnig er áberandi að Plectrude heldur dauðahaldi í æskuna og sættir sig illa við kynþroskann.

Sagan er auðlesin, lipur og vel skrifuð. Þrátt fyrir erfiðleikana sem steðja að Plectrude og dauðann sem er upphaf og endir sögunnar verður hún aldrei þung. Þvert á móti er hún létt og fjaðurmögnuð, rétt eins og söguhetjan. Amélie Nothomb er höfundur sem vert er að fylgjast með í framtíðinni.

Skýjaborgir vakna

2004-11-25T19:20:00.000Z

Vegna tæknilegra vandamála hefur ekkert efni birst á vefritinu í eina viku. Efni mun nú aftur birtast reglulega.

Blikkkóngarnir

2004-11-18T20:40:00.000Z

Árið 2001 sendi Magnus Mills frá sér sína þriðju skáldsögu, Blikkkóngana (e. Three to see the King). Ferill Mills hófst með skáldsögunni Taumhald á skepnum (e. The Restraint of Beasts) sem hann skrifaði samhliða því að aka strætisvagni. Sú bók var mjög vinsæl og var höfundur tilnefndur til Booker- og Whitbread verðlauna fyrir hana. Gagnrýnendur lofuðu bókina í hástert, fannst hún vera ferskur andblær og frábærlega vel skrifuð. Þeir höfðu þó af því áhyggjur hvort Mills væri einnar bókar undur, menntunarlaus bílstjóri sem hafði verið heppinn að ramba á eina góða hugmynd. Til allrar lukku, bæði fyrir Mills og lestrarþyrstan almenning, hefur hann haldið áfram að skrifa og gert það vel. Hann hefur einkum verið lofaður fyrir einfaldan og einstakan stíl sinn, svartan, lúmskan húmor og fókus á hinn hversdagslega mann. Honum hefur hins vegar verði legið að hálsi fyrir að skrifa bækur þar sem lítið gerist og fyrir líkindi milli bóka. Blikkkóngarnir sýnir þó að Mills er fær um að breyta til, en þar færir hann sig frá verkamannastéttinni og umhverfi hennar sem hefur verið honum hugleikinn í fyrri verkum.

Í skáldsögunum Taumhald á skepnum og Quiet on the Orient Express (sem ekki hefur verið þýdd á íslensku) hélt Mills sig innan verkamannastéttarinnar, sem er honum vel kunn af eigin raun, og sérkennilegra, lítilla dreifbýlissamfélaga. Sögupersónur unnu mikið, fóru í sígarettupásur og skruppu stundum á hverfisbarinn eftir vinnu. Þetta var samfélag sem almenningur þekkir af eigin raun, en þó undarlegt og á einhvern hátt öðruvísi og óhugnalegri en maður á að venjast. Í Blikkkóngunum er launuð vinna, sem skiptir svo miklu máli í fyrri bókum Mills, hins vegar víðs fjarri. Engin sögupersóna Blikkkónganna stundar launaða vinnu. Að sögn höfundar er ástæðan sú að hann vildi losna við allar hömlur – kærði sig ekki um sagnfræðilegar, landfræðilegar eða efnahagslegar tilvísanir af neinu tagi. Auk þess hefur áferð nútímasamfélagsins verið afmáð – hefðir og sambönd eru jafn berskjölduð og víðáttumikið tómt, landslag bókarinnar. Mills hefur því að mestu leyti hreinan flöt til að byggja sögu sína á, sem reynist jafnvel undarlegri, strjálli, einangraðri og djarfari en þær sem hann hefur áður skrifað.

Sagan gerist á ónefndum stað, á óvissum tíma. Nafnlaus sögumaður býr í tveggja hæða blikkhúsi með fátt í kringum sig nema rauðan sand og vindinn. Hann hafði fyrir tilviljun fundið þetta hús og sest þar að, og virðist vera fullkomlega sáttur með tilveru sína, jafnvel stoltur yfir því að hafa rambað á svona heppilegt hús og geta verið fjarri öðru fólki, samfélagi og menningu. En skyndilega er rútínubundin tilvera sögumannsins rofin með komur Mary Perie, sem var vinur einhvers vinar, ólíklegasta manneskjan til að birtast svona allt í einu. En hana virtist langa til að skoða sig um, svo svo hann býður henni inn. Innan skammst takast með þeim ástir og er samdráttur þeirra með því skemmtilegra í sögunni, hann er svo raunverulegur og lýst með svo hárbeittum húmor að unun er af.

Sögumaður á þrjá nágranna, Steve, Philip og Simon, sem búa í þægilegri fjarlægð frá honum – ekki of nálægt og ekki of langt í burtu. Tilbreytingasnauð tilvera sögumann flækist enn frekar þegar þeir segja honum af Michael Hawkins, manni sem býr enn legnra úti á auðninni en nokkur þeirra og er að þeirra sögn afbragð annarra manna. Michael þessi er að gera eitthvað stórkostlegt, svo stórkostlegt að Steve, Philip og Simon pakka saman blikkhúsunum sínum og fara til hans. Kyrrðin er rofin enn frekar þegar sögumaður og Mary fara að koma auga á sífellt fleira göngufólk sem skilur eftir fótspor í rauðum sandinum – og allt er þetta fólk á leið til Michael Hawkins. Að lokum ber forvitnin sögumann ofurliði, og þrátt fyrir að vera á móti þessum Michael heldur hann af stað til að sjá hvað um er að vera. Þegar hann kemur á áfangastað sér hann fjölda blikkhúsa, svipuðu sínu eigin, og fjölda fólks sem allt vinnur að sameiginlegu markmiði undir stjórn Hawkins – að byggja eins konar útópíu, eða fyrirmyndarsamfélag, ofan í gljúfri. Þetta gengur að sjálfsögðu ekki þrautalaust fyrir sig, svo ekki sé fastar að orði kveðið til að skemma ekki bókina fyrir væntanlegum lesendum.

Blikkkóngarnir er auðveld aflestrar, skrifuð á einfaldan hátt og sagan rennur vel áfram. Þrátt fyrir fjarstæðukennda tilveru sögupersóna og undarlegan söguþráð var ég fljótlega sokkin ofan í bókina. Þó svo að sagan fjalli um fólk, alveg eins og mig og þig, lýtur hún sínum eigin samfélagsreglum og þegar lesandi hefur áttað sig á því þarf hann ekki lengur að bera hana saman við sýna eigin tilveru. Endir bókarinnar hefur vafist fyrir allnokkrum gagnrýnendum, þeim þótt hann í lakara lagi og svolítið út í bláinn. En lokin eru eins og svo margt annað í sögunni – eitthvað sem lesandi verður sjálfur að túlka og mynda sér sjálfur skoðun á. Og það er aldrei verra þegar bækur krefjast þess að lesendur hugsi sjálfstætt.

Taumhald á skepnum

2004-11-17T16:47:00.000Z

Taumhald á skepnum eftir Magnus Mills fjallar um þriggja manna verkflokk sem leggur girðingar í Bretlandi. Með snarklikkaðan fullkomnunarsinna sem yfirmann, og hvern kúnnan öðrum verri hangandi yfir sér, leggja ónafngreindur sögumaður, Tammi og Rikki háþansgirðingar í votviðri og vesöld og neyta þess á milli ógrynnum öllum af bjór og sígarettum.

Hráslagalegt umhverfi sögunnar, leiðingjörn, endurtekningasöm vinnan og einhæft lífernið fellur vel að tilþrifalausri frásögn sögumanns sem virðist tiltölulega sáttur við stöðu sína. Þannig fer sagan af stað og frásagnarmátinn breytist ekkert þegar, fyrir slysni, Tammi drepur fyrsta kúnnan. Þeir einfaldlega grafa hann undir girðingarstólpa, velta aðeins fyrir sér hvort ekki verði í lagi með kýrnar hans og halda svo áfram.

Það er varla að maður taki eftir fáránleikanum, því fyrir verkamönnunum er þetta aðeins enn eitt vinnuslysið, þó sýnu auðleystara en brotin sleggja. Dauði manns er aðeins óþægilegt, en auðgleymanlegt (og grafið), atvik. Þurri, hlutlausi stíllinn og lúmskur svartur húmor eins og hann gerist bestur blanda spennu í þessa annars leiðingjörnu tilveru. Spennan milli leiða og firringar minnir á óumflýjanlega ógn hverdagsleikans í Réttarhöldum Kafka, þar sem einstaklingurinn týnist í kerfinu. Mannslífið er lítils virði, aðeins enn einn plús eða mínus í bókhaldinu. Þannig fara verkamennirnir á milli verkefna, að því virðist án nokkurs vals, og inn á milli verklýsinga er hver kúnninn á fætur öðrum grafinn undir girðingarstaur svo lítið beri á.

Taumhald á skepnum er bráðskemmtileg frásögn, en fleira býr að baki en sniðug hugmyndin. Mills vekur mann til umhugsunar um hversdagsleika og firringu, baráttu einstaklingsins gegn einangrun, doða og leiða í heimi sem verður sífellt ópersónulegri. Aðalpersónunum þremur er “hóað saman” og þeir “reknir af stað” út í haga, svo efast má um hverjar skepnurnar eru sem þarf að hafa taumhald á. Um leið og höfundur dregur upp litríka mynd af þessum sérstöku persónum gefur hann annað sjónarhorn, sjónarhorn fyrirtækisins, ópersónulegu vélarinnar, sem í raun lítur á þá sem hvert annað húsdýr. Mills fer ekki dult með það, enda er yfirmanninum endurtekið lýst sem eins konar vélmenni, hann stendur fyrir gróðabatteríið sem verkamennirnir knýja áfram eins og burðardýr.

Höfundur nær að magna upp spennuna og firringuna eftir því sem á líður, en með því fylgir það vandamál að erfiðara verður að viðhalda hversdagsleikanum og leiðanum. Eftir því sem hryllingurinn eykst fara möguleikarnir á einfaldri lausn að hverfa og verður hver lesandi fyrir sig að ákveða hvort endirinn nái að mynda hámark sögunnar eða hvort mörk veruleika og hryllings hafi verið teygð of langt.

Kæri rekkjunautur

2004-11-16T15:04:00.000Z

Hvað er í raun og veru og hvað er ekki? Efinn er vafinn óvissu. Hvað sýnist okkur og hvað sjáum við? Efablandin óvissa Hamlets er enn til staðar. Hvað er okkur gert að sjá og hvað er falið fyrir okkur? Við komumst tæpast að sannleikanum fyrr en hann er hættur að skipta máli. Því oft þarf að reyna hvort tveggja, það sem er rétt og það sem er rangt, uns fullvissa fæst um hvað er og hvað er ekki. Hver er sá sem hann læst vera, hver stendur við það sem hann segir - um slíkt er í raun ógerningur að skera úr um. Enginn er fullkominn. Allir geta gefið misvísandi bendingar sem hægt er að skilja á ýmsan máta.

Kæri rekkjunautur, hvernig vilt þú að ég beiti mér?

Hver, ef frá er talinn eftirlætis stjórnmálamaður, skáld eða blaðamaður hvers og eins, segir í raun það sem hann meinar alltaf hreint? Þingmaður nokkur fyrir suðurlandskjördæmi, sagðist á síðasta kjörtímabili ekki hafa sagt allan sannleikan. Pétur neitaði Jesú Kristi. Er ekki hægt að draga þann sannleik af Villiönd Henriks Ibsen að eins oft megi satt kyrrt liggja. Þó að sannleikurinn muni beina mönnum annað en þögnin, þó það sé ef til vill óþægilegri aðstæður, eru allir betur settir með sannleikan sér við hlið. Hávamál kenna okkur að við verðum ekkert betur sett með að vita eigin örlög – „Meðal vitur skili manna hver.“

Okkur var sýnt fram á að heimsmarkaðsverð réði eldsneytisverði á Íslandi annað er að koma á daginn. Upplifði almenningur í raun ánægju vegna þriggja stafa einsatkvæðisorðs ÓRG í júní síðastliðinn, eða voru það fáir einstaklingar sem glöddust í raun. Endurheimti þjóðin eitthvað sem hafði áður glatast. Ætlaði Ingibjörg sér að vera borgarstjóri í fjögur ár. Er „vort lýðræði allt [...] leikhús“ eins og Steinn Steinar komst að orði eða mætti fela tilveru okkar alla í einu leikverki. Með smækkun má sjálfsagt reyna það svona eins og meginmál Íslendingasagnanna var dregið saman í: Bændur börðust.

Vita „meira í dag en í gær“.

Ég ólst upp við að það væri heitt í öðrum löndum en Íslandi, þess vegna voru þau uppnefnd „heitulöndin“. Svo var ég einu sinni á Ítalíu í rigningu og þá fréttist að það væri hlýrra á Vopnafirði en á baðströndinni. Þótti mönnum það súrt í broti að hafa reitt af hendi háar fjárhæðir fyrir sólarlandaferð, þegar hægt hefði verið að fylla bensíntankinn, taka tjaldið með og aka austur á Vopnafjörð. Sá lærir sem lifir nógu lengi til að læra um lífið. Svo lærir lengi sem lifir. Vonandi lærum við að lifa með þeim sem hafa eitt sinn blekkt okkur. Sem dæmi um góð viðbrögð má nefna það að ekki var um setuverkfall hjá ferðalöngunum að ræða í ljósi yfirverðs á Celsius-gráðunum ítölsku, miðað við þær vopnfirsku.

Við eflumst almennt séð af þekkingu og þrótti dag frá degi, þótt sumt gleymist og sumir þreytist. Nú vitum við hvað átti sér stað. Menn þarf ekki að gruna neitt þegar þeir vita. Ég hef ekki lesið skýrslu Samkeppnisstofnunar. Það sem drepur mann ekki herðir mann. Þjóðin ætti að vera þróttmeiri fyrir vikið, nú þegar samráðið hristist af baki hennar. Orðaflaumurinn fylgir í kjölfarið. Þegar refsigleðin er runnin af fólki og hiti augnabliksins hefur kólnað í þátíðinni þá má ef til vill spyrja náungann, landann, hvern sem er þegar út í það er farið. Í þessu tilviki eins og svo mörgum fleirum.

Kæri rekkjunautur, hafðir þú einhverja ánægju eða yndisauka af öllu tilstandinu?

Fúkyrðaflaumur skrýddur andstyggð og öfund brýst oftar en ekki af stað í umræðu stjórnmála sem og annarra mála á Íslandi. Fyrirgefning syndanna er gjarnan jafn vonlítil og miðlunartillaga ríkissáttasemjara í kjaradeilukennara og sveitarfélaga. Íslendingar segja sig stundum siðaða þjóð og sumir þeirra telja merki um það vera afnám dauðarefsinga fyrir rúmum sjö tugum ára. Í stað þess að sjá blóðið spýtast úr dæmdum sakamönnum höfum við annað veifið vaska og vakandi menn sem gera út af við mannorð einstaklinga með meiðandi ummælum. Sá sem er til umræðu hverju sinni skal afhöfðaður með örðum. En þar sem afhöfðunin er ekki eiginleg þarf almenningur síðar að umgangast þann mannorðslátna.

Kæri rekkjunautur, heldur þú að þú hafir það betra eftir að hafaríinu er lokið?

Davíð konungur

2004-11-15T22:46:00.000Z

Kvæðið „Davíð konungur“ er í Hvömmum, sem kom út árið 1930. Tvö síðustu erindin eru gulls ígildi.

Þá Davíð stóð fyrir stóli Sáls -
strengi hann drap undir orðum þess máls,
sem hirðtunga varð vorra himna.
Með Betlehems rísandi stjörnu hann sté
og stillti sín ljóð fyrir Ísraels vé.
Um aldir beygir heimurinn hné
við hjarðkóngsins voldugu ymna.

Námfús á lífið hann náði hæð.
En naðra blundaði í hjartans æð.
Hjarðknapinn hneigðist til skálar.
- Svo útvaldi drottinn sinn afbrotalýð.
Hans ætlun var hyldjúp. Til sigurs þarf stríð.
Og iðrun krefst syndar, um eilífa tíð,
svo ávaxtist pundið sálar.

Já, Davíð var herra vors heilaga lands;
svo hátt gnæfði bragur og vilji þess manns
að dáðust drottnarnir sjálfir.
Hans bæn flutti hásöng af lifandi list,
sem ljóðbylgjur reisti af höfum yst.
- Nú jarðsyngja trúna á Jahve og Krist
játendur veilir og hálfir.

Iðrun er kraftur. Hún krefur til hljóðs
og knýr þá dýpstu strengi til óðs,
sem víðboðum hjartnanna varpa.
Sál verður ljósblind í sólar geim;
en syndarinn týndi leitar heim.
Hann föðurhöndum er tekinn tveim;
þá tóna á Davíðs harpa.

Oss dreymir í hæðunum hörpuslag,
er hrynur í einu sem kór og lag;
af setning samhljóðs og raddar.
En jörð verður stjarna heilög og hrein,
þá hafdjúpsins mál talar bára ein -
og undir þar tekur steinn við stein
uns strandir til hljóðs eru kvaddar.

Orðvald er dánarheims dýrasta snilld;
hún dregur sinn knörr, fyrir utan fylgd,
á Ginnungasæinn svarta.
En list heimtar trú, gegnum stjarnanna storm,
og styrk sinna drauma um himneskt form.
Við fallandi engil, við freistandi orm,
þarf fyrirgefning og hjarta.

Aldrei fannst mál fyrir myrkari harm -
né mæddi sjálfdæmi harðar neinn barm.
Hans sál leit ei sólina bjarta.
Af þrúguvið batt hann sér þyrnikrans,
þegninn guðs og konungur lands.
Vínhelið ríkti á valdstól þess manns,
sem var eftir drottins hjarta.

Hvað skín yfir sofandi barnsins brá,
hvað birta oss draumar, sýn og spá,
um líf allra stjörnulanda?
Mun jarðskólinn storkna við reglur og rit,
þar raunheimur skerðir sitt eigið vit?
- Vér finnum aðeins sem fjarlægan þyt
af flugtökum hærri anda.

Ljóð er það eina, sem lifir allt;
hitt líður og týnist þúsundfalt -
uns Hel á vorn heim að svæfa.
Orð eru dýr, þessi andans fræ,
útsáin, dreifð fyrir himinblæ,
sem fljóta á gleymskunnar sökkvisæ
um sólaldir jarðneska æfa.

Þá hágöfgast maður í menningar heim,
er manið, frjáls býður eining af tveim,
signd við þann sið, er vér tókum.
Útvaldi söngvarinn saltarans
sinnti ei glaplögum Edenbanns.
Sjálfsköpuð þján, bæði þjóðar og manns,
skal þurrkast úr lífsins bókum.

Gísli Magnússon, píanó

2004-11-14T13:29:00.000Z

Í haust kom út tvöfaldur geisladiskur með leik Gísla Magnússonar, píanóleikara, sem lést árið 2001. Elstu hljóðritanirnar eru frá 1955, þegar Gísli var 26 ára, og sú yngsta frá árinu 1988. Of langt mál væri að fjalla ítarlega um hvert verk á efnisskránni, en rétt er að benda á það áhugaverðasta sem leynist á diskunum.

Í fyrsta lagi ber að nefna verk Páls Ísólfssonar, Glettur, op.1 og Þrjú píanóstykki op. 5, sem Páll samdi á árunum 1918 og 1920, þá 25 og 27 ára gamall. Stíll verkanna er í anda þýskrar síðrómantíkur og munu seint teljast framúrstefnuleg. Engu að síður eru þau grípandi og sýna ágæt tök Páls á píanóinu. Sérstaklega heillandi er stykki númer tvö, Intermezzo, í op. 5 flokknum; fallegt, ljóðrænt stykki sem hljómar afar fallega í höndum Gísla. Þessi verk Páls eru fyllilega þess virði að hlusta á og væri gaman að sjá fleiri íslenska píanóleikara spila þau opinberlega.

Margir píanóleikarar spila verk Bachs eins og þeir væru að reyna að láta þau hljóma sem þau væru spiluð á sembal (sem þau voru reyndar samin fyrir). Það á þó ekki við hér þar sem þýður, fallegur tónn er einkennið. Þó forðast Gísli að spila verkin í rómantískum stíl og ekkert bólar á pedalnotkun. Hún er þó eflaust til staðar, en einn vandinn í Bach spilun er að kunna að nota pedalinn án þess að hlustandinn í rauninni átti sig á því. Hörku er hvergi að finna í flutningi Gísla og í 24. prelúdíunni og fúgunni (í h-moll) tekst fullkomlega að ná fram þeim dáleiðandi áhrifum sem má svo oft finna í tónlist Bachs.

Verkin eftir Beethoven og Brahms voru hljóðrituð árið 1988 þegar Gísli var tæplega sextugur. Sónata Beethovens op. 110 virðist vera sniðin að stíl Gísla við píanóið. Allir mestu píanósnillingar heims hafa glímt við þessa sónötu og flestir þeirra hljóðritað hana. Það eru engar ýkjur að segja að þessi upptaka stenst þeim bestu fyllilega samanburð. Leikurinn er íhugandi og alveg laus við yfirborð- og sýndarmennsku.

Händel tilbrigðin eftir Brahms eru eitt stærsta píanóverk meistarans ásamt sónötunum þremur. Gísli hefur e.t.v. ekki þá tæknilegu fullkomnun sem menn eins og Benno Moiseiwitsch og Egon Petri hafa, og er því á stundum örlítið varkárri í hraðavali í hinum snúnustu tilbrigðum en þeir miklu snillingar. Hann bætir það þó fullkomlega upp með blæbrigðaríkum leik og þykkum, safaríkun tón sem hæfir vel verkum Brahms. Auk þess er leifturhraði alls ekkert skilyrði fyrir ahrifamiklum flutningi sem þessi svo sannarlega er.

Útgáfa þessa disks er mikið og gott framtak. Undirritaður veltir fyrir sér hvaða fleiri upptökur með íslenskum píanóleikurum leynast þarna úti sem á eftir að koma á geislaplötur. Til dæmis kom á níunda áratugnum út plata þar sem Halldór Haraldsson leikur verk eftir Chopin og Liszt. Undirritaður hefði mikinn áhuga á að sjá þær upptökur endurútgefnar enda er um gæðaflutning að ræða.

Diskurinn með Gísla Magnússyni fæst í Skífunni, Laugavegi.

Diskur I:

Páll Ísólfsson
- Glettur, op. 1
- Þrjú píanóstykki, op. 5

Sveinbjörn Sveinbjörnsson
- Vikivaki
- Idyll

Johann Sebastian Bach
- Ensk svíta nr. 6 í d-moll

Franz Schubert
- Moments musicaux, op. 94 nr. 3 & 4
- Ländler, op.171

Domenico Scarlatti
- Sónata í C-dúr, K.132
- Sónata í E-dúr, K.20

Béla Bartók
- Dans svínahirðisins
- Allegro barbaro

Diskur II:

Johann Sebastian Bach
- Prelúdíur og fúgur nr. 1, 2, 23 & 24 úr Das wohltemperierte Klavier I

Ludwig van Beethoven
- Sónata í As-dúr, op. 110

Johannes Brahms
- Tilbrigði og fúga um stef eftir Händel

Konstrúkt lífsins

2004-11-13T01:12:00.000Z

Á dögunum kom út bókin Snöggir blettir eftir Sigurð Gylfa Magnússon, og hefur hún að geyma safn gamalla ljósmynda. Myndirnar eiga það sameiginlegt að vera flestar af fólki sem fór ótroðnar slóðir í lífi sínu, og við hverja mynd er stuttur texti eða hugleiðing. Þessi bók er e.k. leikur með samspil myndar og texta, en um aðferð sína segir höfundurinn í formála:

„Ég hef ekki áhuga á að steypa fólkinu á ljósmyndunum í ákveðna kví, að halda einhvers konar fríksjó á hópi fólks sem hafði af einhverjum ástæðum orðið útundan í lífinu. Ég vil miklu frekar bera kennsl á kosti þessara einstaklinga eins og þeir blasa við mér – sem skyndimyndir af vettvangi dagsins. Til þess að það megi takast reyni ég að horfa á lífið án þess að styðjast við þekkt viðmið.“ (bls. 8)

Um leið og þessi orð sýna að höfundurinn vill umgangast viðfangsefni sitt með virðingu vekja þau upp spurningar: Er hann að ætla sér hið ómögulega? Hvernig í ósköpunum á það að vera mögulegt að horfa á lífið án þess að styðjast við þekkt viðmið? Sigurður Gylfi lýsir þessu ekki nánar, og líklega er auðsótt mál að sanna að þetta sé óraunhæf hugmynd. Það er þó greinilegt að textarnir í Snöggum blettum eiga fátt skylt við hefðbundna myndatexta. Þeim má gróflega skipta í fimm flokka (sumar myndirnar falla í fleiri en einn):

1) Textar þar sem manneskjum á mynd er lýst út frá myndinni sjálfri („Konungur vallanna“ bls. 30).
2) Textar þar sem manneskjum á mynd er lýst með sögu eða gildismati sem tengist myndinni sjálfri ekki („Fögnuður“ bls. 66).
3) Textar sem fjalla um einhvern tiltekinn eiginleika myndarinnar en fjalla ekki beint um manneskjuna á myndinni („Að horfa“ bls. 46).
4) Samanburður á myndefni og einhverju sem er því fjarlægt, þar sem dregnar eru fram hliðstæður eða andstæður fyrirbæranna tveggja („Staður í landslagi“ bls. 62).
5) Textar þar sem hvorki er minnst á manneskjuna á myndinni né neitt sem tengist ljósmyndinni sjálfri, heldur reynt að skapa hughrif í samspilinu („Gleði“ bls. 50).

Sigurður Gylfi sækir margt í samanburðinum við eigið líf, ekki síst æskuna og er bókin að nokkru leyti sjálfsævisögulegt verk. Myndirnar í bókinni eru úr fórum Helga Magnússonar, afa Sigurðar, sem gaf syni sínum þær, Magnúsi Helgasyni föður Sigurðar Gylfa. Bókin er opin í endann því hún endar á bréfi Sigurðar Gylfa til barna sinna og þannig setur hann viðfangsefnið í náið samband við gang kynslóðanna.

Snöggir blettir eru um leið óbeinn óður til ljósmyndarinnar, miðilsins sem gerir augnablikið eilíft. Sigurði Gylfa tekst dável að útfæra klassíska hugmynd á nýstárlegan hátt, þ.e. hugmyndina um varanleika ljósmyndarinnar. Enn fremur er bókin sniðug kennslubók í því að lesa ljósmyndir og setja þær í víðara samhengi en hefðbundin hugsun gerir ráð fyrir. Snöggir blettir er frumlegt og einlægt verk, myndabók en líka hugvekja um myndræna eiginleika orðsins.

„Umbreyting í fljótandi ástand“

2004-11-12T03:27:00.000Z

Á árinu gaf Bjartur út smásagnasafn eftir japanska rithöfundinn Haruki Murakami, sem í íslenskri þýðingu Ugga Jónssonar nefnist Eftir skjálftann. Safnið samanstendur af sex smásögum sem tengdar eru með jarðskjálftanum sem varð í borginni Kobe árið 1995 og hafði gífurlega eyðileggingu og manntjón í för með sér. Murakami notar þann atburð sem sögusvið, án þess þó að staðsetja neina aðalpersóna sagnanna á skjálftasvæðinu sjálfu. Hins vegar hafa þær persónulegar fortíðartengingar við borgina eða svæðið í kring, og kemur jarðskjálftinn því töluverði róti á sálarlíf aðalpersónanna. Er hægt að segja að Murakami noti jarðskjálftann sem hliðstæðu fyrir þær nafnlausu hræringar sem eiga sér stað í undirmeðvitund mannsins og hvernig þær verða á einn eða annan hátt að brjótast upp á yfirborðið. Við það getur skapast viss eyðilegging, en eins og Murakami virðist vilja benda á, þá losnar líka um óþolandi spennu. Skjálftinn er náttúrulegt fyrirbæri, nauðsynlegur í sköpun nýs jafnvægis og sáttar.

Athyglisvert er að skoða smásagnasafn þetta og sér í lagi hugmyndina um kraftana sem krauma í iðrum jarðar og raska stundum sléttu og felldu yfirborði, með tilliti til japansks samfélags. Séð vestrænum augum er Japan land hrópandi mótsagna; uppfullt af hefðum og siðavenjum sem við eigum erfitt með að botna í. Þetta milljónasamfélag byggist að miklu leyti á því að halda yfirborðinu með kyrrum kjörum með stífum reglum svo að allt gangi sem smurt. Hver þegn á að þekkja sína stöðu og jafnvæginu er haldið föstu, meðal annars með flóknum kurteisisvenjum. Rígbundið (þótt sveigjanlegt sé orðið á undanförnum árum) samfélagsformið veitir persónulegt rými í svo þéttbýlu landi en er tvíeggja sverð, eins og Murakami lætur í ljós skína þó svo að hann fjalli um hina nýju kynslóð Japana. Hætta er á að milli manna geti skapast óyfirstíganleg fjarlægð, einangrun, einmanaleiki.

Rétt eins og okkur finnst japanskt samfélag alltaf svolítið óskiljanlegt og framandi vestrænum veruleika, þá eru sögur Murakami oft og tíðum líkt og aðeins á skjön við raunveruleikann - þær hafa yfirnáttúrlegan blæ yfir sér. Þessi eiginleiki sagnanna er eitt af því fjölmarga sem ljær þeim þá sérstöðu sem skrif Murakami þykja hafa. Segja má að sögur hans einkennist helst af því sem ekki er tjáð beint, heldur dylst undir yfirborðinu og óbeint í orðunum. Texti íslensku þýðingarinnar, sem mér er tjáð að sé unninn úr enskri þýðingu viðurkenndri af rithöfundinum sjálfum, hlýtur að endurskapast gegnum svo flókið þýðingarferli, svo ekki sé minnst á úr hversu ólíkum heimi frumtextinn er sprottinn. Þýðing Ugga er hrein og öguð, næstum hnökralaus. Það er helst þá að lesandinn staldri við sérjapönsk fyrirbæri - það er alltaf dálítið skrítið að lesa um niðursoðinn kolkrabba eð eitthvað slíkt á íslensku, en það kemur ekki að sök, heldur eykur ánægjulega á ævintýrablæinn. Þótt sögurnar séu augljóslega merkingarþrungnari hinum japanska lesanda frumtextans þegar kemur að svo einföldum hlutum eins og staðháttum til dæmis, þá rýrir það ekki gildi íslensku útgáfunnar, því að í gegnum yfirborð smásagna Murakami birtist sammannlegur raunveruleiki er persónurnar takast á við nafnlausa en þekkjanlega drauga fortíðar.

Hr. Ibrahim og blóm Kóransins

2004-11-10T22:36:00.000Z

Út er komin bókin Hr. Ibrahim og blóm Kóransins í þýðingu Guðrúnar Vilmundardóttir í Neon-bókaklúbbnum hjá Bjarti. Bókin er sú fyrsta í þríleik eftir Eric-Emmanuel Schmitt um hlutverk trúarbragðanna í mannlegu samfélagi.

Eric-Emmanuel Schmitt fæddist árið 1960 í Lyon í Frakklandi. Samhliða menntaskólanámi stundaði hann tónlistarnám af kappi og að menntaskólaprófinu loknu nam hann heimspeki við hinn virta háskóla Ecole normale supérieure í París. Hann hlaut doktorsgráðu árið 1987. Fyrsta leikrit hans, Don Juan fyrir rétti, var sýnt árið 1991. Árið 1993 var leikrit hans, Gesturinn, frumsýnt. Það hlaut fjölda verðlauna og markaði upphaf af glæstum ferli Schmitt.

Hr. Ibrahim og blóm Kóransins er ekki löng bók, reyndar er hún svo stutt að hægt er að fara með hana á klósettið og klára á góðum tíma í stað þess að lesa þar misvonda bakþanka Þráins Bertelssonar í Fréttablaðinu eða eitthvað þvíumlíkt.

Sagan fjallar um 11 ára dreng, Móse, og samskipti hans við kaupmann, mellur og föður sinn, sem er lögfræðingur. Faðir hans er fátækur og lætur drenginn kaupa inn og elda fyrir sig. Móse reynir að spara þann pening sem hann á með því að láta föður sinn borða hundamat í stað venjulegs kjötbúðings og með því að stela frá kaupmanni nokkrum. Hann hættir að stela þegar Brigitte Bardot kemur í búð kaupmannsins og kaupir þar vörur á uppsprengdu verði, sem verður til þess að vinátta tekst á milli kaupmannsins og Móse, sem kaupmaðurinn kallar reyndar Mómó.

Sagan er skemmtileg og hugljúf þar sem vinátta gamla kaupmannsins og Móse skín í gegn. Bókin rennur því léttilega sitt skeið, enda eins og áður segir ekki ýkja löng.

Þegar Móse varð 11 ára braut hann sparigrísinn sinn og heimsótti mellurnar. Umfjöllun um vændiskonur hefur að nokkru leyti farið fyrir brjóstið á sumum gagnrýnendum bókarinnar, sem telja hinn rauða þráð hennar vera kvenfyrirlitningu. Jafnvel hefur verið gengið svo langt að telja hana viðhalda misrétti kynjanna með óbeinum skilaboðum sínum. Sú staðreynd að til séu konur, sem selja líkama sinn og kallaðar eru mellur, getur ekki og á ekki að koma í veg fyrir að fjallað sé um þær í bókmenntum. Þá er einnig fráleitt að gera þá kröfu til þeirra sem ætla að fjalla um slíkt efni í bókum sínum að gera það á neikvæðan hátt, eins og til dæmis gerð er krafa um í 3. tl. 3. mgr. 7. gr. tóbaksvarnarlaga. Á að takmarka tjáningarfrelsið til þess að gæta jafnrar stöðu karla og kvenna í ræðu og riti?

Þetta vefrit yrði þá, með sama hætti og bókaútgáfan Bjartur, sökuð um kynjamisrétti og um að vera gamaldags í jafnréttismálum, þar sem meirihluti þeirra sem skrifa í það eru karlkyns. Þeir sem hvað harðast ganga í slíkri „jafnréttisbaráttu“ myndu jafnvel reyna að koma í veg fyrir útgáfu ritsins uns hlutföll kynjanna hafi verið leiðrétt. Það er nú einfaldlega þannig að hugsandi fólk í dag kærir sig kollótt um það af hvaða kyni einstaklingur er. Það eina sem máli skiptir er hvað hann getur.

Asseríumenn í efstu deild

2004-11-10T10:07:00.000Z

Í dálknum áhugaverð vefsíða er lesendum vísað á síðu Asseríumanna, sem er áhugaverð um þessar mundir vegna stríðsins í Írak. Þau góðu tíðindi fyrir þessa þjóð hafa nú borist að Assyriska, knattspyrnulið Asseríumanna í Svíðþjóð, er komið í efstu deild, eftir að Örebro fékk ekki keppnisleyfi vegna fjárhagsvandræða. Heimasíða liðsins er assyria.se.

Það kann að koma á óvart að þótt Assiríumenn séu frá Austurlöndum nær er útlit þeirra frekar norrænt. Margir fræðimenn aðhyllast þá kenningu að Asseríumenn séu ekki semítar heldur af indó-evrópskum stofni. Þó að tunga þeirra sé aramaiíska, sem er sama tungumál og Jesús frá Nasaret talaði (hægt er að heyra hvernig það hljómar með því að horfa á Passion of The Christ), þá telja sömu fræðimenn að almenningur í hinni fornu Asseríu hafi talað germanskt mál. Semískt mál hafi hins vegar haft sömu stöðu í hinu forna ríki og latína hafði meðal Evrópubúa á miðöldum. Þau asserísku mannanöfn sem getið er um í fornum ritum eru af germönskum stofni og styðja því kenninguna (samt ekki hinn opinberi sannleikur eins og sjá má í alfræðiorðabókum). Ef fáni Asseríumanna er skoðaður sést að ránfuglinn í honum er sá sami og á einkennisbúningum foringja þýskra þjóðernissósíalista. Til eru trúarheimspekingar sem telja að ásinn Óðinn hafi verið Asseríumaður og hafi leitt fyrsta hóp þeirra til Norður-Evrópu. Asseríumenn er nú allir kristnir og hafa verið lengi. Upplýsingar um þá er að finna á síðunni atour.com.

Útsær

2004-11-09T04:40:00.000Z

- Andvaka haf, í ómi glitrandi stranda,
aleinn ég dvel í stjörnuhöll minna drauma
og lifi að nýju þinn ljóma og róm í anda. -
Mín léttustu spor eru grafin í þína sanda.

Svo orti Einar Benediktsson í Útsæ, sem hefst á hinum frægu orðum:

Til þín er mín heimþrá, eyðimörk ógna og dýrðar,
ásýnd af norðursins skapi í blíðu og stríðu.
Hjá þér eru yngstu óskir míns hjarta skírðar.
Útsær - þú ber mér lífsins sterkustu minning.
- Ég sé þig hvíla í hamrafanginu víðu;
Ég heyri þig anda djúpt yfir útskaga grynning.
Ofsinn og mildin búa þér undir bránni;
þú bregður stórum svip yfir dálítið hverfi,
þar lendingarbáran kveðst á við strenginn í ánni,
en upplit og viðmót fólksins tekur þitt gerfi.

Hve myndir og skuggar miklast í þínu veldi.
- Ég man þig um dægur, er skín ei af ári né kveldi.
Þá lyftirðu þungum og móðum bylgjubarmi
og bikar hins volduga myrkurs þú drekkur á höfin.
Augu þín lykjast undir helsvörtum kvarmi,
en hart þú bindur að ströndunum líkfölu tröfin. -
Þá er eins og líði af landinu svipir af harmi.
Þeir leita í þínum val undir marareldi
- og mæðuandlit svefnþung á svæfli og armi
sjá þá, er varstu bæði lífið og gröfin.

Mér er sem ég skyggnist yfir sædjúpsins jarðir -
þar er ekki hljómi líft, né geisla af degi.
En eins og vindar leiða hlíðanna hjarðir
hafbúann straumurinn áttar á sporlausum vegi.
Og ljósgjafaaugu svipast um undirsjáinn.
Þar sækja hafsins múgar sinn óraróður;
og vegast á til bana í lágum legi,
leiknir í fangbrögðum dauðans, varir og harðir.
Þar beita sér tálkn og barðar á rastanna gróður,
með bítandi tannir og skafla hvassa sem ljáinn.

Til lands sækir djúpsins líf. Þar merkirðu klettinn
og lætur þig sjást sem þú ert, með flakandi slæður.
Aftur og fram, meðan ertu steininum stæður
sem stormur í kjarri þú æðir í þaranna runni.
Áin sekkur í sjóinn sem dropi í brunni -
en sá, sem ræður, þig stöðvar við norðlenska blettinn.
Þá brýnirðu róminn og kallar af fjöru að fjalli,
en fjötruðu strandirnar bergmála einum munni.
Réttlausa frelsi í holskaflsins hvolfandi falli,
ég heyri þig steypa í rústir og lyfta frá grunni.

- Ég minnist þín löngum, heimur hverfulla mynda,
í hópnum, sem kemur og fer í voldugum borgum,
með óma, sem líða í öræfi hverfandi vinda,
með andlit, sem rísa og sökkva á streymandi torgum.
Bylgjur stynja og deyja í fjöldanna flóði.
Þar finnast ei blóðdropar tveir, sem að öllu jafnast.
Og eins er hvert brimtár og andvarp þitt sem safnast
í öldustríðsins máttuga, drukknandi hljóði.
En einhversstaðar á allt þetta líf að hafnast
og einhver minnisstrengur nær hverju ljóði.

Því dagar sólina uppi um unaðarnætur.
Þá eldist ei líf við blómsins né hjartans rætur.
- Hafkyrrðin mikla leggst yfir látur og breiður,
en lággeislinn vakir á þúsund sofandi augum.
Á firðinum varpar öndinni einstöku reyður,
og uppi við land kasta sporðar glampandi baugum.
Báruraddir í vogavöggunum þegja.
Ein vísa er aðeins hvísluð niðri í ósi.
Tíminn er kyrr. Hann stendur með logandi ljósi
og litast um eftir hverju, sem vill ekki deyja.

En stoltastur ertu og stærstur í roki á haustin.
Strandmölin grýtir landið. Þú seilist í naustin.
Skýin þau hanga á himninum slitin í tötra. -
Það hriktir í bænum eins og kippt sé í fjötra.
- Þá bryðurðu gaddinn við grúfandi bátastefnin.
Grunnsjórinn beljar um voginn svo jarðirnar nötra.
En hafáttin er í húmi og blikum til skipta;
hún hleypir skammdegisbrúnum föl undir svefninn.
Þá hamastu, tröllið. Í himininn viltu lyfta
hyljum þíns eigin dýpis og álögum svipta.

- Og alltaf ég man þig um mánaóttuna langa;
þá mæna til stjarnanna skuggar eyja og dranga
og vefjast í löngum örmum, sem risi og rýgur -
en röstin niður í fjarlægð, með blandaða strauma.
Þinn barmur aðeins hrærist og hljóðlega stígur
er himneska segulfangið á móti þér hnígur,
- Andvaka haf, í ómi glitrandi stranda,
aleinn ég dvel í stjörnuhöll minna drauma
og lifi að nýju þinn ljóma og róm í anda. -
Mín léttustu spor eru grafin í þína sanda.

Ó kveldsól á hafsins brotnu, blikandi speglum.
Bjargeyjan klæðist í liti, með snjóbleikum dreglum.
- Lognið þar ríkir. En boðarnir bregða hrammi
og bresta sem þrumur yfir dökknandi flæðum.
- Þá skil ég að heiðnin lifir aldanna æfi
með ódáinshallir, reistar í norðlægum sævi.
- - Að drykkju er Ægis hirð í hylgrænum klæðum.
Í hálfri gátt stendur Lokasenna frammi.
Og landbrimið mælir á mig kraptakvæðum -
vor kynstofn reis hæst í lífsins og guðdómsins fræðum

Fornhelga spekin veit að afl skal mót afli,
en andanum gefur hún seinasta leikinn í tafli.
Guðirnir yrkja í kveðandi brims og bylja
og brjóst hins illa valds er slegið með ótta.
Hamar Þórs hann vegur að Alföður vilja;
því víkur glottið í Ægisdyrum á flótta.
- Loki felur sig sjálfan í þjósti og þótta.
Hann þjakst og elskar í sinnar heiptar viðjum -
og minning hann ber um bros frá litverpum gyðjum
sem bjarma af von í myrkri eilífra nótta.

Útsær, þú hastar á hjartað og göfgar þess ama.
Þú hylur í þögn vorn fögnuð og gjörir hann ríkan.
- Veröld af ekka, ég veit engan mátt þér líkan.
Viljinn sig þekkir hjá þér og rís yfir hafið -
já, hafið sem á ekki strönd með fjarlægum frama,
en firnaríki í auðnir skýjanna grafið,
Þó deyi hjá þér okkar vonir, sem nefna má nöfnum.
og nísti þinn kali vor brjóst, er vald þitt hið sama;
því handan þín enginn átti að búast við höfnum.
Eilífð og himinn er landsýnin þar fyrir stöfnum.

- Sem leikandi börnin á ströndu, er kætast og kvarta
með kufung og skel frá þínu banvæna fangi,
ég teyga þinn óm frá stormsins og straumanna gangi.
stirnandi, klökka djúp, sem átt ekkert hjarta.
- Missýnir, skuggar, mókandi ey og drangi,
myndaskipti þín öll, þau skulu mér fylgja.
Þó kalt sé þitt brjóst, þar sem blikar geislanna sylgja,
þó björgin þú knýir til ákalls, en svarir ei neinu,
allt það, sem hjúpur þíns hafborðs gjörir að einu,
hnígur að minni sál, eins og ógrynnis bylgja.

Hátíðarljóð Alþingishátíðar 1930

2004-11-08T19:55:00.001Z

Árið 930 skipar stóran sess í stjórnskipunarlegri sögu okkar Íslendinga. Það ár var Alþingi stofnað á Þingvöllum fyrir tilstilli víkinganna sem komið höfðu frá Noregi áratugina á undan. Síðan þá hefur Alþingi gengið í gegnum öldurót áranna, breyst með breyttum aðstæðum mannfólksins og flust frá hinum forna þingstað við mörk jarðflekanna miklu, til höfuðborgarinnar smáu.

Þegar þúsund ár voru liðin frá upphafsdögum Alþingis var tekin ákvörðun um að halda upp á þau tímamót með veglegum hætti, rétt einsog gert hafði verið árið 1874 þegar þúsund ára byggð í landinu var fagnað í Öskuhlíð og á fleiri stöðum. Á Þingvöllum, hinum forna þingstað skyldi haldin vegleg hátíð allrar þjóðarinnar.

Allt frá árinu 1923 höfðu menn vakið máls á því að nauðsynlegt væri að hefja undirbúning að hátíð sem þessari, það krefðist mikils tíma og fjármuna. Talið er að Björn Þóðarson, sem síðar fyllti sæti forsætisráðherra á Þingvöllum við Lýðveldisstofnun 1944, hafi fyrstur vakið máls á þessu í 1. og 2. hefti Eimreiðarinnar árið 1923. Fóru svo hjólin að snúast, hægt í fyrstu, en þegar Alþingi kom að málinu 1926 komst skriður á málin og nefnd í kringum hátíðina var skipuð. Var sú nefnd í raun forveri Þingvallanefndarinnar sem enn starfar. Hennar fyrsta verk var að vinna að undirbúningi þess að Þingvellir yrðu þjóðgarður.

Ekki er það ætlun mín að rekja sögu þessarar hátíðar í smáatriðum, það gerði raunar dr. Magnús Jónsson svo vel í bók sinni Alþingishátíðin 1930 að engu er við bætandi. Eitt er það þó sem strax vakti athygli mína við lestur þessarar miklu heimildar sem bók Magnúsar er; hátíðarljóðin. Hvílíkar gersemar sem þar er að finna, gersemar sem spruttu af vörum snillinga á tímamótum þjóðarinnar árið 1930. Er það ætlun mín í þessum texta að fjalla um þau.

Samkeppnin
Eitt af því fjölmarga sem undirbúningsnefnd Alþingishátíðarinnar stóð fyrir var samkeppni um hátíðarljóð. Var það raunar engin nýlunda að gert væri ráð fyrir bundnu máli í minningu atburðar sem þessa. Hefur það oftar en ekki verið íþrótt íslenskra skálda að semja ljóð í tilefni slíkra viðburða. Er í því sambandi skemmst að minnast Þjóðfundarsöngs 1851 sem Bólu-Hjálmar orti og svo hin ógleymanlegu ljóð skáldkonunnar Huldu og Jóhannesar úr Kötlum sem þau ortu fyrir lýðveldisstofnun 1944.

Raunar var það þannig að dómnefnd samkeppninnar taldi engin þeirra ljóða sem borist höfðu uppfylla þær kröfur sem nefndin hafði gert. Er ólíklegt að skáldskapurinn hafi ekki þótt nægilega vandaður, má heldur telja að ekkert ljóðanna hafi verið vel fallið til söngs, en nefndin hafði einmitt ákveðið að sigurljóðið skyldi flutt í söng á hátíðinni sjálfri. Niðurstaðan varð sú eftir nokkrar bollalegginar að þrír höfundar skyldu hljóta verðlaun hátíðarinnar. Einar Benediktsson og Davíð Stefánsson skyldu hljóta fyrstu verðlaun og ljóð Jóhannesar úr Kötlum hlaut einnig verðlaun. Þegar dr. Páll Ísólfsson, einn af dómendunum, ásamt fleirum, hafði lagt mat á ljóðin þrjú var talið heppilegast að ljóð Davíðs skyldi sungið, voru á því gerðar nokkrar breytingar af hálfu höfundar svo að vel heppnaðist til.

Ljóðin
Ljóðin þrjú eru mikil að vöxtum, skiptast þau í kafla og eru erindi hvers kafla oft á tíðum mörg. Þau eru ort undir mörgum bragarháttum, sumum einföldum en öðrum sem meira lætur yfir.

Ljóð Davíðs skiptist í 13 kafla, Einars í 6 og 44 erindi og ljóð Jóhannesar telur 43 erindi. Einsog búast má við er um ættjarðarljóð að ræða, að mörgu leyti í anda Bjarna Thorarensen og þeirra sem fyrstir ruddu braut rómantíkur í íslenskum kveðskap. Þau segja sögu landsins, segja frá afrekum forfeðranna sem nú endurspeglast í sjálfstæði þjóðar við nyrsta haf.

Ljóð Einars hefst í raun á frásögn af landnáminu og hvað af því leiddi:

Af Austhimni leiftraði stefnandi stjarna
um stranhauðrið mikla, Á Norðurveg.
Og bjart varð af þyrpingum eldaðra arna
er útver settust og knarranna leg.
Svo fæddist vor saga á skildi og skál.
Skeiðarnar mönnuðust vestur um ál.
Og ljóðgöfgað Hávanna helgimál
hrundi af vörum íslenzkra barna.

Davíð minnist svo liðinna daga er þjóðin gekk í gegnum þrengingar og gekk niðurlægð af oki erlendra herra er hann segir:

Fyrr var landið fjötrað hlekkjum,
fátt um vopn og hrausta drengi.
Þjóðhetjur af þingsins bekkjum
þurftu að berjast heitt og lengi.
Dirfsku þurfti að koma og krefja
konunga um lausn og bætur.
Frelsismerkið fyrstir hefja
fullhugar, sem þjóðin grætur.

Mestu flugi nær svo Jóhannes í fjórða erindi verk síns er hann segir:

Ó, Guð! sem skapaðir tign vorra tinda,
svo takmark vort hófst upp úr duftinu blinda!
Ó, Guð! Þú, sem bjóst oss hér norrænu nyrztu,
svo næðum vér sigri – og yrðum þeir fyrstu!
Vér fögnum nú hér
og þökkum þér,
sem þyrmdir, er ægði grand.
Í lifandi óði,
með brennandi blóði,
vér blessum þá stund, er þú gafst oss land!

Faldar perlur
Einsog glöggt má sjá á þeim erindum sem hér að framan birtast úr ljóðunum þremur er um miklar perlur að ræða. Er óhætt að fullyrða að nefndin sem fjallaði um ljóðin á sínum tíma hafi átt úr vöndu að velja. Ljóð Davíðs sker sig úr að einu leiti, nokkur erindi þess eru betur þekkt en ljóð Einars og Jóhannesar. Ræður þar eflaust mestu um að þessi erindi voru valin til flutnings við undirleik tónlistar á hátíðinni 1930. Hafa þau í raun fylgt stórhátíðum þjóðarinnar allar götur síðan og orðið hluti af samhljómi lýðveldisins sem hljómar á tyllidögum landsmanna.

Eftirfarandi kaflar eru hvað best þekktir úr ljóði Davíðs:

Sjá, dagar koma, ár og aldir líða
og enginn stöðvar tímans þunga nið.
Í djúpi andans duldir kraftar bíða.
Hin dýpstu speki boðar líf og frið.
Í þúsund ár bjó þjóð við nyrztu voga.
Mót þrautum sínum gekk hún djörf og sterk.
Í hennar kirkju helgar stjörnur loga,
og hennar líf er eilíft kraftaverk.

og:

Brennið þið, vitar! Hetjur styrkar standa
við stýrisvöl, en nótt til beggja handa.
Brennið þið, vitar! Út við svarta sanda
særótið þylur dauðra manna nöfn.
Brennið þið, vitar! Lýsið hverjum landa,
sem leitar heim – og þráir höfn.

Þessi erindi ættu allir að kannast við. Því er að þakka frábærum kveðskap en ekki síður þeim fallegu lögum sem styðja textann og glæða hann lífi. Má telja víst að ef fleiri erindum í ljóði Davíðs og ákveðnum erindum í ljóðum Einars og Jóhannesar hefðu verið ljáðir tónanna vængir þá hefðu þau lifað með þjóðinni allt til þessa dags. Má t.a.m. ímynda sér að síðustu þrjú erindin í ljóði Einars hefðu getað sómt sér vel í flutningi stórra kóra á hátíðisdögum. Geri ég það hér með að tillögu minni að tónskáld nútímans taki þau upp á sína arma og glæði þau eilífðarlífi, fylgja þau hér á eftir með áskorun til þeirra er vaxnir eru til verksins!

Vér áttum heima í byggð, en ekki borgum,
við býli stjál og fámenn ólst vor þjóð.
Þar hófust ekki turnar yfir torgum,
en tindar bláir mændu að sólar glóð.
Hér risu ekki voldug minnismerki.
Við moldir fjöldans Saga þögul stóð.
Í stein og málm var manni ei lýst né verki.
Vor mikla fold hún stóð í eyði og hljóð.

Vor ríku goðorð áttu þjóðarþegna,
sem þekktu frelsið sjálft, með eigin völd.
Sú aldastofnun stóð. Lát jörðu fregna,
vor stjórn ber þroska fyrir konungsöld.
Vér inntum fórnir vegna þungra víta,
en veröld síðar bauð oss endurgjöld.
Nú taka skal vorn hlut og láta hlíta.
Vér höfum réttinn fyrir sverð og skjöld.

- Vor myndasöfn þau gnæfa í hugar heimi,
svo hátt sem andi býst í jarðnesk orð.
Og hirðmál er vor tunga í guðageimi,
þar greppar sækja eld við konungsborð.
Af öldnum slögum óma vorir salir
við orð, sem tímar haga ei úr skorð.
Af Braga dáðum varðast Íslands valir,
um Vínland góða, Frón og Eiríks storð.

Að sjá til þín maður

2004-11-07T01:00:00.002Z

Sá merki atburður gerðist í lok vetrar 2003 að Leikfélag Hafnarfjarðar var endurlífgað eftir nokkurra ára dvöl. Á því eina og hálfa ári sem liðin eru frá endurreisninni hafa sex leikrit verið sett á fjalirnar og verður það að teljast góður árangur. Þessa dagana standa yfir sýningar á leikritinu Að sjá til þín maður (Mensch Meier) eftir þýska leikskáldið Franz Xaver Kroetz. Leikstjóri er edduverðlaunahafinn Gunnar B. Guðmundsson og með helstu hlutverk fara Guðmundur L. Þorvaldsson, Sara Blandon og Jón Stefán Sigurðsson.

Að sjá til þín maður var skrifað á áttunda áratugnum og fyrst sett á svið 1978. Það er ágætur vitnisburður um áherslurnar í þýsku nýbylgjunni sem þá var í algleymingi, einkum í kvikmyndum manna á borð við Fassbinder og Herzog. Í upprunalegri gerð er leikritið hráslagalegt og gætt hneykslandi atburðum á borð við nekt, samfarir, sjálfsfróun og ofbeldi, en aðeins eitt af ofantöldu kemur fyrir í uppfærslu Leikfélags Hafnfirðinga. Verkið greinir frá lágstéttarfjölskyldu, húsmóður, verkamanni og atvinnulausum og tómlátum syni þeirra. Íslenska þýðingin á titli verksins virðist benda til þess að sonurinn sé aðalpersónan, en í rauninni er faðirinn mun veigameiri. Faðirinn er sú persóna verksins sem vekur áhorfandann til umhugsunar um grundvallarspurninguna: Hvað eru verðmæti?

Verðmætamat föðurins er brenglað að því leyti að hann er uppteknari af smáglingri heldur en tengslunum við fjölskyldu sína. Líf hans einkennist umfram allt af skorti sem er táknaður með kúlupennanum sem hann hefur lánað yfirmanni sínum, en þorir ekki að biðja um að fá til baka. Honum býður við hreyfingarleysinu og sljóleikanum í umhverfi sínu og eina hreyfingin sem hann hefur í lífi sínu er þegar hann stendur við færibandið í vinnunni. Flugdrekasmíðar eru hans helsta áhugamál, en flugdrekinn er lykiltákn í leikritinu: „Það er auðvelt að vera frjáls þarna uppi,“ segir faðirinn þegar hann horfir á gripinn sinn svífa í háloftunum. Honum lætur vel að stjórna flugdrekum úr fjarlægð, en hefur enga stjórn á einkalífi sínu og nánasta umhverfi.

Móðirin er upptekin af sínum brostnu vonum en reynir að halda í þá blekkingu að líf hennar sé engu síðra en það hefði orðið ef allt hefði farið eins og foreldrar hennar ætluðu, en þau afneituðu henni ungri fyrir að giftast verkamanni. Hún er blind á þá þversögn að sjálf er hún komin í sömu stöðu og foreldrar hennar þegar hún leyfir syni sínum ekki að hafa full yfirráð yfir eigin lífi. Sonurinn er iðjulaus og virðist sneyddur þeirri litlu von sem foreldrar hans þó hafa um betra líf.

Þetta litla leikrit er heldur bitlaust sem lýsing á ófremdarástandi, a.m.k. í þeirri mynd sem Leikfélag Hafnarfjarðar birtir okkur það. Leikhópurinn virtist ekki tengja sig fullkomlega við karakterana. Guðmundur er sýnu skemmtilegastur sem hinn veruleikafirrti verkamaður. Senan þar sem hann rifjar upp hvað allt kostaði á veitingahúsinu þar sem hann bauð fjölskyldu sinni út að borða fangar mjög vel kjarna persónunnar; hann getur ekki notið lífsins, sama hvað hann reynir. Leikur Söru er skammlaus en túlkunin dugar ekki alveg til í tilfinningaþrungnustu senunum, t.a.m. vendipunkti verksins þar sem hún horfir upp á eiginmann sinn skipa syninum að afklæðast. Hlutverk hinnar passífu húsmóður er trúlega frekar erfitt viðfangs frá sjónarhóli leikstjórans, og því er eins og hún verði út undan. Jón Stefán er langt frá sínu besta, hann virtist reyna að daðra bæði við hlutverk hins þögla iðjuleysinga og hins reiða uppreisnarmanns, og útkoman er óákveðin eftir því. Fjórir aukaleikarar koma fram í nokkrum atriðum sem ætlað er að gefa tilfinningu fyrir samfélaginu utan heimilisins. Þessi atriði voru að mínum dómi helsti styrkur sýningarinnar, skemmtileg lausn á annars fremur þurrlegum texta.

Útkoman verður lágmælt og hófstillt, og leikurinn hæfir því – enda er hann að mestu laus við öfgar. Leikmyndin kallaðist skemmtilega á við rætur verksins, brúnt, gult og appelsínugult veggfóður, köflóttur dúkur á borði og tekkhúsgögn sköpuðu andrúmsloft verkamannaheimilis á 8. áratugnum.

Þótt Leikfélag Hafnarfjarðar hitti ekki alveg í mark með þessu verki er full ástæða til að veita hópnum athygli, enda er hann virkasta áhugaleiksmiðja landsins þessi misserin. Í þessum hópi er mikið af hæfileikafólki sem gæti átt eftir að búa til mjög flotta sýningu áður en langt er liðið.

Að sjá til þín maður er sýnt í gamla Lækjarskóla í Hafnarfirði. Þrjár sýningar eru eftir á verkinu. Þær eru:

Föstudaginn 12. nóvember kl. 20:00
Föstudaginn 19. nóvember kl. 20:00
Sunnudaginn 21. nóvember kl. 20:00

Bók mánaðarins og áhugaverð vefsíða

2004-11-06T05:05:00.000Z

Skýjaborgir hafa valið bók mánaðarins eins og sjá má hægra megin á síðunni. Vinstra meginn er á síðunni er annar nýr dálkur sem kallast áhugaverð vefsíða.

Um mikilvægi Parísar

2004-11-05T02:54:00.000Z

Mestu listamenn vestrænnar menningar hafa séð hana í draumum sínum, málað hana á trönum sínum, ort um hana í ljóðum sínum, sungið um hana frá hjörtum sínum og eignað henni líkama sinn í dauða sínum. Hvort heldur sem er að vori, sumri, hausti, vetri, nóttu, degi, í rigningu, í sólskini, á tímum friða eða skálma hefur hún þótt allra mest gefandi og innblásandi. Það fyrirfinnst ekki sá hugsandi maður á jarðríki sem ekki hefur orðið snortinn af einhverju því listaverki eða hugsun sem hún hefur gefið lífsneistann. París. Borg rómantíkurinnar hvort heldur sem tón-, mynd-, matargerðar-, dans-, byggingar-, hernaðar-, eða nokkur önnur list á í hlut.

Það skiptir engu máli hvaða mynd við fáum upp í höfuðið: Djöflarnir sem hanga utan á Notre Dame og horfa yfir vinstri bakkann, Picasso með alpahúfu að reykja vindla á útikaffihúsi í Montmartre, japanskir túristar að taka myndir af Monu Lisu inni í Louvre, Jean-Paul Sartre með hrokasvip að stíga út úr leigubíl, leiðtogar Parísarkommúnunnar með sígarettustubba í munnvikinu bíðandi eftir að teknir af lífi af aftökusveit í Père Lachaise, Chopin með sultardropa í nefinu spilandi á flygil í röku þakherbergi, Sid Vicious að pissa utan í Eiffel-turninn, ungt par með trefla á skautum fyrir framan Hôtel de Ville, Serge Gainsburg að klípa í rassinn á ungri ljóshærðri konu þar sem þau leiðast niður Boulevard St. Michel, maður sjálfur að borða ís með mömmu sinni og pabba í þröngri götu með háum húsum. Það skiptir engu máli hver myndin er sem maður fær í höfuðið, hún mun alveg örugglega vera óraunveruleg, mjög oft kjánaleg, og ekki vekja upp neina sterka tilfinningu hjá manni. París er manni óraunveruleg. Maður veit af henni og þekkir mikilvægi hennar en hún er ekki sönn fyrir manni.

Í þessari stuttu grein verður því leitað svara við tveimur spurningum. Sú fyrri er hvort að París sé mikilvæg. Til að svara því verður einmitt að kafa dýpra heldur en í skyggnimyndir meðvitundarinnar og skoða stöðu hennar í veraldarsögunni hlutlægum augum. Síðari spurningunni verður svo svarað eftir því sem svarið við hinni fyrri gefur tilefni til. Síðari spurningin er hvers vegna París sé mikilvæg og hvað það sé sem laði fólk sífellt til hennar, og jafnframt hvort að tími Parísar sem mikilvægustu listaborgar heims sé liðinn.

Það fyrsta sem skiptir máli varðandi París er að hún er stærsta og mesta borg landsvæðis sem hefur kynþáttar- og hugmyndafræðilega greint sig frá öðrum landsvæðum síðan á tímum þjóðflutninga miklu í Evrópu fyrir um tæpum 1600 árum síðan: Frakklands. Frakkland dregur nafn sitt af germönskum þjóðflokki sem hefur búið afar lengi á þessu landssvæði, Frönkum, en þó er yfirleitt talið að það séu ekki Frankar sem verðskuldi mestu athyglina þegar kemur að því að kryfja franska menningu niður til fósturvísis. Þeir þjóðflokkar sem eiga hvað mest í Frökkum eru án efa keltar, fyrst og fremst sá hluti þeirra sem nefnast Gallar, en þeir bjuggu á þessu landsvæði þegar Rómverjar réðust þangað fyrst inn á 1. öld f. kr. og hafa í raun aldrei farið burtu. Talið er að uppruni kelta sé þó nær Mið-Evrópu og hafa mörg þúsund ára gamlar leifar af menningu þeirra fundist bæði í fjalladölum Austurríkis og Sviss. Eins og allir vita þá er stór uppistaða hinnar bresku þjóðar einnig keltneskir þjóðflokkar en það á þó einkum við um Skota og Íra. Hjá frönskum keltum sem og þeim sem bjuggu á Bretlandseyjum var menning komin á mun hærra stig heldur en hjá germönskum þjóðflokkum þótt þeir síðarnefndu séu alla jafna taldir hafa verið betri í hernaði. Þriðja mikilvæga elementið sem hefur haft áhrif á franska menningu oftar en einu sinni er svo það rómverska. Hér komum við að okkar fyrsta pósti. Frönsk tunga er rómönsk. Talið er að hið rómverska setulið hafi ekki skilið mikið af blóði eftir sig, en einhverra hluta vegna þá gáfu þeir Frökkum tungumál sitt. Vegna landfræðilegrar stöðu sinnar og fjölbreytts uppruna hefur hin franska þjóð þó tungumál sem hefur mun fjölbreyttari eiginleika heldur en hin kalda latína sem hún í upphafi var.

Með mikilli einföldun má því segja að hið öfugsnúna eðli Frakka, það er dyggð gagnvart bæði list og hernaði, komi til vegna hinnar sérstöku samsetningar þjóðarinnar og mikilvægri landfræðilegri stöðu hennar. Enda kom hið skrítna eðli strax í ljós. Eftir fall Rómarveldis gerði hinn franski Karla-Magnús strax tilraun til að stofna nýtt ríki, rómverskt Evrópuríki og var það ekki í síðasta sinn sem Frakkar stormuðu til austurs inn í Evrópu með rómverskan aga að vopni í von um að drottna yfir henni allri. Það mikilmennskubrjálæði var þó skammvinnt og áður en varði var Evrópa öll í heljargreipum kaþólsku kirkjunnar sem þó leyfði þjóðlöndum að dafna og konungum að sækja sinn skatt. Á þessum tíma, hámiðöldum, varð hið þjóðernisafmarkaða Frakkland til í fyrsta skipti og hið fyrsta verk var að reka víkinga úr landinu og gætir áhrifa þeirra því ekki mikið. Með hinu rómverska eðli sínu greindi Frakkland sig frá öðrum Evrópulöndum í einu atriði sem skiptir mjög miklu máli í þessari litlu ritgerð. Frakkland var strax á hámiðöldum býsna miðstýrt land í anda Rómarveldis. Í höfuðborginni sat konungur í höll sinni og sótti skatta frá gríðarlegu landsvæði sem þó átti eftir að stækka og verða enn centralíseraðra síðar meir. Það, ásamt hinu miðstýrða skipulagi kaþólsku kirkjunnar, gerði París að stærstu borg miðalda með nokkur hundruð þúsund íbúa. Til að sýna völd sín og áhrif reistu Parísarbúar Notre Dame kirkjuna í frumgotneskum stíl en hún varð síðar fyrirmynd slíkra bygginga um alla álfuna. Þetta er annar póstur. Strax á 12. öld var París í fararbroddi í evrópskri menningu þó að sú menning hafi verið þung og dimm á þeim tíma.

Eftir landafundina og endurreisnina, sem þó eru hvorugt fyrirbæri sem rekja má beint til Frakka, lifnaði yfir menningunni. Málverk urðu dýpri og bókmenntir hispurslausari. Evrópubúar drottnuðu yfir úthöfunum og eignuðust nýlendur og miðaldaupprunin stéttaskipting þegnanna gerði konungsríkin að vel smurðum verslunar-, viðskipta-, og menningarframleiðsluvélum. Það var í slíku ástandi, í miklu ríkidæmi og auðæfum hins menntaða einveldis, sem Frakkar létu fyrsta vitsmunahögg sitt dynja á heiminum. Upplýsingaöldin rann í hlað með allri sinni heimspeki og þjóðskipulagshugmyndum. Tími hinna myrku alda var liðinn og Frakkar voru í fararbroddi. Enn var ríkið miðstýrt og París varð að þungamiðju heimsins. En Frakkland er eins og áður var lýst í grunninn ein stór hugmyndatogstreita auðmjúkra og skapandi afla annarsvegar og drottnandi og eyðileggjandi hinsvegar. Í upplýstum þankagangi sínum átti hin franska þjóð eftir að fá hina miklu eldskírn. Vissulega hafði hún undirgengist mikil stríð við önnur lönd vegna landsvæða og auðæfa, einnig hafði öll Evrópa logað í ófriði á tímum trúarbragðastyrjaldanna, en nú áttu eftir að gerast atburðir sem nísta hvað mest inn að beini vestrænnar sjálfsvitundar; milljónir mannslífa áttu eftir að glatast á grundvelli hreinnar hugmyndafræðilegrar þjóðskipulagsdeilu. Á 17. og 18. öld voru skrifaðar svo mikilvægar bækur og svo mikilvægar ræður fluttar á franskri tungu að heimurinn hefur ekki enn náð að melta það allt. Niðurstaða hinna miklu hugsuða var að konungurinn yrði að fara. En því fór fjarri að allir væru sammála um hvernig ætti að stjórna landinu. Það fór því svo á endanum að hið grimma, miskunnarlausa og agaða eðli þeirra reis upp úr rjúkandi rústum hins ídeólógíska hamfaraskipualags, sem var ef til vill lógískt en alveg örugglega ekki praktískt. Napóleon mikli, einn tveggja ofurmenna veraldarsögunnar samkvæmt Nietzche (hinn er Goethe), Sesar endurfæddur enda úr ítölsku legi runninn, með stóra og metnaðarfulla þjóð á bak við sig hreinlega svipti Evrópu allri til sín með annarri hendinni. Þetta var leiftursókn sem tók fljótt enda. Enn þann dag í dag hyllir hin mótsagnarkennda en mjög svo heillandi franska þjóð sinn mikla einræðisherra jafnvegis hinum miklu hugsuðum upplýsingaaldarinnar; og minnisverki alls þessa er að finna í höfuðborginni París.

Eftir Napóleonstyrjaldirnar var Evrópa kominn í miklar hugmyndafræðilegar ógöngur. Það var búið að sanna að allt væri rangt en þó viðgekkst það enn. Enn voru konungar í höllum þó að búið væri að sanna að þeir væru úreltir, nýlenduverslun var í blóma sínum þó búið væri að sanna að hún væri siðferðislega röng, borgaramenningin náði hápunkti sínum þó búið væri að sýna fram á að stéttaskipting væri óréttlát. Með nagandi samviskubit og móðursýkisglampa í augum leið Evrópa í gegnum 19. öldina með rútínubundnum styrjöldum og byltingum. Febrúarbyltingin sýndi nýrri kynslóð Frakka hvernig það væri að horfa á mannshöfuð rúlla niður Concorde-torg. Napóelon III. lét enn eina rómverska holskeflu ríða yfir Frakkland og ekki síst París en hann lét nánast reisa hana frá grunni og alla í nýklassískum rómverskum stíl. Parísarkommúnan, einskonar minimalísk útgáfa af byltingum allra byltinga kom og fór á tveimur mánuðum og fær sagnfræðinga enn til að klóra sér í hausnum. Það átti aðeins eftir að stíga síðasta dansinn. Forleikurinn var þó hið óútskýranlega menningarævintýri la belle epoque þar sem öll siðferðislögmál fengu að fjúka fyrir fegurðarþránni. Konungshöll ævintýrisins? París að sjálfssögðu.

Með mikilli skáldlegri einföldun má segja að heimstyrjöldin fyrri hafi loksins bundið enda á það sem í framtíðinni mun nefnast „evrópsk menning“. Við vitum öll hvað gerðist. Þó að Þjóðverjar hafi átt fyrsta leikinn þá báru allar þjóðir þá þrá í brjósti að losa sig við alla sína vondu samvisku í eitt skipti fyrir öll. Nýlendufylleríið var á enda og Ameríka löngu orðin sjálfstæð og miklu stærri og ríkari en öll Evrópa samanlögð. Sjálfsmorð Evrópu hafði verið fyrirsjáanlegt í langan tíma og kom loks í framkvæmd með stríðinu sem átti að binda enda á allar styrjaldir. Í þessari styrjöld dóu margir menn, en þeir dóu þó flestir á vígvöllum fjarri hinum mikilfenglegu borgum álfunnar, þær stóðu óhaggaðar. Það sem dó var hin evrópska hugsun. Í rúm þúsund ár höfðu íbúar þessarar álfu gjört einn stóran hugmyndafræðilegan sólmyrkva með menningu sinni. Það sem eftir stóð var raunveruleiki sem var svo óraunverulegur að hann var ósannur. Það átti að skipta Evrópu upp eftir kynþáttum; ein þjóð fyrir eitt ríki, lýðræði og friður. Það hafði engin þor í sér til að berjast lengur. Stríð voru orðin óraunveruleg. Það voru ekki lengur hetjur sem stofnuðu til styrjalda. Það voru engar hetjur til lengur. Það var tómarúm í hjörtum mannanna.

París setti síðasta spilið á borðið. Eftir heimstyrjöldina fyrri flykktist fólk til borgarinnar. Materíalísk skýring er sú að fylla þurfti upp í störfin sem hinir föllnu hermenn höfðu gegnt. Raunveruleg skýring var sú að fólk fann frið í París, höfuðstaður vestrænnar menningar hlyti að vera óhultur fyrir hinum óraunverulega raunveruleika. Borgin fylltist af listamönnum, ekki síst gyðingum sem flúðu frá Austur-Evrópu. Þetta útspil hefur oft verið nefnt Parísarskólinn þó að ekkert sameini listamennina annað en það að þeir bjuggu allir í París á millistríðsárunum. List þeirra var furðuleg: kúbismi, dadaismi, súrrealismi. Raunveruleikinn var ekki lengur sannur þannig að það var nauðsynlegt að gera eitthvað fjarri honum, eitthvað óháð, abstrakt, til að túlka sannleikann. Og þannig fjaraði evrópskri menningu út, ef til vill á sama stað og hún hófst þúsund árum áður. Henni blæddi út.

Þeir sem halda að ég hafi fjarlægst upprunalegt markmið þessarar greinar ættu að nema staðar núna og taka sér góðan tíma í að velta fyrir sér þessari öfugsnúnu yfirferð yfir Evrópusöguna. Ágripið hefur ef til vill einna minnst fjallað um París en við skulum muna hvernig þessi grein hófst. Hún hófst með skyggnimyndasýningu af París: Eiffel-turninn, Chopin, fólk með trefla á skautum. Þetta eru óraunverulegar myndir. Það hefur stundum enga þýðingu að ná tökum á viðfangsefni öðruvísi en með því að horfa sífellt framhjá því og reyna að ímynda sér heiminn án þess.

Og hvers vegna er París mikilvæg? Vegna þess að hún er besta minning þess sem ég hef kallað evrópska menningu. Ég hefði getað eytt allri þessari grein í að útlista nöfn þeirra mikilvægu listaverka sem hanga á veggjum La Louvre eða Musée D’Orsey en það myndi aðeins fylla huga ykkar af japönskum túristum með myndavélar og jakkafataklæddum safnvörðum og biðröðum og tilfinningunni um að vera mál að pissa. Það sem er hinsvegar mikilvægt er að þessi listaverk eru þarna. Að ganga niður vel valda breiðgötu í París er þeysireið í gegnum alla hugmyndafræðilega sögu Evrópu. Að standa á Ítalíutorginu og horfa yfir fimmta hverfið þegar sólin sest er eins og að standa inni í málverki eftir Monet. En það tekur einfaldlega mikinn viljastyrk og mikinn aga til að fá ekki kjánahroll yfir því. Það kostar einstaklega mikinn skilning og þolinmæði að sætta sig við það að Frakkar eru hrokafullir vegna þess að þeir eru afsprengi elsta centralíseraða skólakerfis heimsins sem hefur sífellt heilaþvegið þá um mikilvægi sitt. En það svíkur jafnvel enn meira réttlætiskennd manns að mikilvægi þeirra er staðreynd og mikilvægi Parísar er og verður staðreynd.

Þá stendur aðeins ein spurning eftir. Er París ennþá mikilvæg? Svarið hefur þegar komið fram. Hún veröldinni mikilvæg eins og foreldrar eru mikilvægir stálpuðum börnum sínum. Hún er eins og fullorðin manneskja sem sífellt þroskast og styrkir persónuleika sinn en er búin að taka út framkvæmdaræði æsku sinnar. Það má enn sjá tvískinnunginn í París nútímans. Það má sjá hina gríðarlegu þörf fyrir að gera hvort tveggja í senn, eitthvað fallegt og smátt en þó drottnandi og ögrandi. Slíka tilburði má til dæmis sjá í skrifstofuhverfinu La Défense sem var reist í últra-módernískum stíl á 6. til 10. áratugi 20. aldar. En það verður ekki annar Napóleon eða annar Voltaire. Tími þeirra er liðinn. Tíminn þegar veröldin var enn að fikra sig áfram út úr myrkrinu er liðinn. Nú er tími ofbirtunnar hafinn þar sem hetjurnar munu varpa skuggum á oflýsta fleti til að sýna raunverulegan vöxt þeirra. Þeim er mikil vinna fyrir höndum.

Af eins mikilli einlægni og brjóst mitt leyfir vil ég þó enda þessa grein á vinsamlegum tilmælum sem eru einskonar hnotuskurn yfir siðferði hennar. Þú kæri lesandi sem hefur ferðast til nokkurra Evrópulanda með lest eða rútu og borðað McDonald’s í 25 mismunandi borgum og séð nokkrar dómkirkjur, ekki halda að þú skiljir heiminn!

Krossgötur

2004-11-04T23:03:00.000Z

Í greininni, sem birtist í Morgunblaðinu á 140 ára afmæli Einars Benediktssonar, birtust síðustu tvö erindin í Krossgötum. Kvæðið í heild sinni hljóðar þannig:

Mér virtist áður öll veröldin tóm,
ég var sem trúlaus - í helgum dóm.
Og nóttin mig byrgði og bældi inni -
ég bað svo heitt að dagurinn rynni.

Svo birtist mér sólin við sjónarboga;
þá sá ég minn austurheim tindra og loga
og hratt af mér drungans og dofans hlekk.
Í dægurkappanna lið ég gekk.

Og röðulglampinn oss glóði á kinn;
hans guðabros rann yfir huga minn.
Ég söng um jörðina og himinsins hallir.
„Við heyrðum það áður“ - sögðu þeir allir.

Svo gekk ég þangað sem manna milli
er matist með listum um kvenna hylli.
Að vinna og tapa var gleði og gaman -
ég gegndi lit hjá þeim öllum saman.

Með þrótt í armi með eld í orði,
með auga í auga, mjöð á borði
ég flutti þeim manvísur mjúkar og snjallar.
„Þeir mæltu svo hinir“ - kváðu þær allar.

Þetta eitt hef ég lært – ég stend einn, með vilja,
útlagi, frjáls, þar sem götur skilja;
og tælinn í ástum og tvímáll í svörum
ég tryggðaeið finn mér brenna á vörum.

Ég á mér nú trú og efa til hálfs,
mín ást er án vonar, mitt ljóð er án máls. –
Og þó sver ég ástum og óði án tafar
mína æfi frá þessum degi til grafar.

Hending

2004-11-03T21:36:00.000Z

Paul Auster segist hafa byrjað að skrifa eftir að hann rakst á þekktan hafnarboltakappa á förnum vegi og var ekki með skriffæri á sér til að geta fengið eiginhandaráritun. Eftir þetta atvik ákvað hann að bera alltaf penna á sér og segir í athyglisverðu verki sínu Why write (1996): „If you always have a pencil with you, pretty soon you'll start to use it.“ Þannig segir Auster að atburður sem hann, á sínum tíma, leit á sem ferlega óheppni, hafi í raun leitt til þess að hann byrjaði að stunda skriftir sem seinna urðu að lífsviðurværi hans. Slíkir atburðir, aðstæður og afleiðingar þeirra, eru Auster hugleiknir og kemur það greinilega fram í verkum hans.

Paul Auster er einn af þekktustu rithöfundum Bandaríkjanna í dag, búsettur í New York, og fékk sviðsljós bókmenntanna til að skína á sig eftir útgáfu svokallaðs New York-þríleiks, sem kom út í Bandaríkjunnum á árunum 1985-87 og í íslenskri þýðingu undir titlunum; Glerborgin (1993), Draugar (1994) og Lokað herbergi (1995). Síðan þá hefur Auster verið erilsamur við skrifin. Eftir hann liggja fjölmargar sjálfsævisögur, skáldsögur, ljóðabækur ásamt athyglisverðum bókum sem erfitt er að segja hvers eðlis eru, en þær innihalda smásögur, hugleiðingar, uppköst o.fl. allt í bland. Einnig hefur hann skrifað kvikmyndahandrit og ættu flestir að kannast við myndina Smoke (1995), en einnig myndirnar Blue in the Face (1995), Lulu on the Bridge (1998) sem og The Music of Chance (1993). Auster skrifaði reyndar ekki handritið að þeirri síðastnefndu, en hún er byggð á skáldsögu eftir hann sem Bjartur gaf út á íslensku undir titlinum Hending (1998) í þýðingu Snæbjörns Arngrímssonar, og er hér til umfjöllunnar.

Á þeysireið sinni um Bandaríkin þver og endilöng rekst Nashe fyrir tilviljun á ungan mann, pókerspilarann Pozzi. Báðir eru þeir félitlir og féþurfi. Þeir heimsækja tvo sérvitra miljarðamæringa í afskekkt óðalssetur í Pennsylvaníu með það fyrir augum að vinna af þeim peninga í póker. En leiðangur sem upphaflega var lagt í til að bjarga fjárhagnum verður á endanum háskaför þar sem líf þeirra eru að veði.

Svo segir um skáldsöguna aftan á kápu bókarinnar og lýsir sögunni ágætlega án þess að segja of mikið um framvindu hennar. Sagan er athyglisverð. Líkt og áður sagði er söguþráðurinn tilviljanakenndir atburðir og afleiðingar þeirra. Andstæður eru áberandi og byggist sagan að miklum hluta á þeim, t.d. persónuleikar Nashes og Pozzi, miljarðamæringarnir, ríkidæmi og snauð. Einnig er innsta eðli mannverunnar skoðað og sýnt frá bæði kómísku sem og hrottafengnu sjónarhorni. Sjálf sagan er frábærlega skrifuð og atburðarásin vel samsett. Er þetta spennusaga? Ég get ekki alveg gert upp hug minn. Spennan er samt svo sannarlega til staðar og það er aðdáunarvert hvernig Auster tekst til við að fylla lesendan eftirvæntingu og löngun til að halda lestrinum áfram. Eftir að hafa lesið nokkrar blaðsíður var ég orðin fangi og þræll sögunnar fram að lokum.

Ég get ekki kvartað yfir þýðingunni neitt sérstaklega, hún er vel unnin og virðist skila sögunni vel frá sér. Ekki varð ég var við að grundvallaratriðum væri hnikrað til vegna hugsanlegra þýðingarvandræða eða einhvers slíks. Get ég alveg mælt með að fólk lesi íslensku þýðinguna, sem er meira að segja ódýrari (í Neon ritröð Bjarts) en enska útgáfan.

Vert er að minnast á að sögur Braga Ólafssonar Hvíldardagar (1999) og Gæludýrin (2001) sem eru af sams konar meiði og Hending. En Bragi þýddi einmitt Glerborgina (1993) eftir Auster. Ef fólk hafði gaman af sögum Braga er Hending örugg ánægju lesning.

Hending er vel skrifuð saga sem fjallar á átakanlegan, en einnig kómískan hátt, um hvernig gjörðir okkar geta leitt undarlegustu atburði af sér. Skemmtileg og athyglisverð lesning sem skilur mikið eftir sig og heldur lesandanum fullkomlega vakandi við efnið. Bók sem allir ættu að getað haft ánægju af; ungir sem aldnir, við náttborðið eða á notalegri kvöldstund.

Hér er aðgengileg heimasíða um Paul Auster og verk hans.

Marlene og Rússarnir á Hótel Tindastól

2004-11-02T05:10:00.000Z

Hugleiðingar helgarinnar:
Ég átti erindi á Sauðárkrók um helgina og gisti eina nótt á Hótel Tindastóli, sem er elsta hótel Íslands, stofnað árið 1884. Herbergið, sem mér var úthlutað, er frægt fyrir þær sakir að þar gisti engin önnur en söngkonan Marlene Dietrich, þegar hún kom hingað til lands árið 1941. Myndir af henni skreyta herbergið. Þar sem ég sá fram á næði til lesturs tók ég með mér bækur, sem ég las þó ekki, því að í Skagfirðingabúð rakst ég á bókina Rússland og Rússar eftir Árna Bergmann. Hún vakti áhuga minn og ég keypti hana.

Eftir að hafa opnað bókina við arineld og kertaljós í notalegum kjallaranum á Hótel Tindastóli gat ég ómögulega lagt hana frá mér. Þrátt fyrir lítinn svefn sólarhringana á undan hírðist ég um nóttina uppi á herbergi eins og nemandi að læra nóttina fyrir próf, með yfirstrikunarpenna að vopni, og drakk í mig þann fróðleik, sem bókin hafði að geyma. Mér fannst bókin vera viss uppljómun og ég get aldrei farið að sofa eftir þannig reynslu. Þurfti að klára skrudduna, sem tókst reyndar ekki alveg, þar sem augnlokin titruðu og rúmið hennar Marlene togaði, með betri helminginn minn innanborðs.

Ég kláraði bókina í Reykjavík. Hún fjallar um rússneska þjóð, sögu hennar og menningu, en kenndi mér mikið meira en efnið bar með sér. Um leið og bókin krauf rússneska „þjóðarsál“ gaf hún mér innsýn í launhelgar mannkynssögunnar. Eftir lestur hennar skil ég betur þau orð Winstons Churchills að sagan geymi leyndardóm stjórnmálanna.

Bókin er ekki löng, en hún er mjög fróðleg og vekur upp áhuga á að kynnast nánar „aðalleikurunum“ í rússneskri sögu; Valdimari knjas í Kænugarði, Ívani grimma, Pétri mikla, Tolstoj, Dostojevskij, Lenín, Gorkí, Raspútín, Stalín, Eisenstein, Sakharov, Solzhenytsin og fleirum.

Árni Bergmann á hrós skilið fyrir þessa bók og vonandi á hann eftir að skrifa fleiri bækur í þessum stíl.

Ég er ekki hræddur

2004-11-01T18:22:00.000Z

Bókaútgáfan Bjartur hefur nýlega gefið út bókina Ég er ekki hræddur eftir Niccoló Ammaniti og er bókin hluti af Neon útgáfunni. Bókin kom fyrst út á Ítalíu árið 2002 og hefur trónað efst á ítölskum metsölulista samfellt síðan. Bókin hefur verið þýdd á meira en þrjátíu tungumál. Aftan á bókarkápunni stendur:

„Sumarið 1978 komst í sögubækurnar á Ítalíu sem eitt það heitasta á öldinni. Michele Amitrano minnist þess þó fyrst og fremst sem sumarsins þegar hann fann barnið í holunni. Ævintýrið byrjaði reyndar nógu sakleysislega. Michele og fleiri börn úr smáþorpi á Suður-Ítalíu gengu fram á gamalt, hálfhrunið hús. En fyrr en varði voru þau flækt inn í óreiðukenndan draum hinna lánlausu um betra líf fyrir norðan.“

Ég er ekki hræddur er að mörgu leyti athyglisverð glæpa/spennusaga. Sögusviðið er rólegt smáþorp á suðurhluta Ítalíu þar sem fólkið býr við kröpp kjör, mun krappari en almenningur á norður Ítalíu. Aðalsögupersónan, Michele, hefur þó ekki skilning á því enda er hann aðeins níu ára gamall. Áhyggjur hans snúast mest um það hvaða refsingu hann þarf að þola fyrir að koma of seint heim í mat. Fullorðna fólkið hefur hins vegar töluverðar áhyggjur af ástandinu og hvað til bragðs skal taka.

Sagan er öll sögð frá sjónarhóli hins níu ára gamla Michele sem uppgötvar að framinn hefur verið glæpur – barnið í holunni. Í tilraunum hans til að skilja hvað gerst hefur og til að koma vitneskjunni frá sér kemst hann á snoðir um ráðagerð sem hinn litli drengur getur varla komið í veg fyrir. Á sama tíma birtast óvenjulegir gestir í þorpinu, sem og fyrrum íbúar þess sem engum geðjast að.

Ég er ekki hræddur er fyrst og fremst spennusaga en veitir einnig skemmtilega innsýn í hugarheim unga drengsins sem skilur ekki allt sem gerist í atburðarásinni. Sagan er uppfull af skemmtilegum persónum sem lífga söguna töluvert. Paolo Turchi þýddi verkið yfir á afbragðs íslensku. Heilt á litið er þetta spennandi bók sem óhætt er að mæla með.

Í dag eru liðin 140 ár frá fæðingu Einars Benediktssonar

2004-10-31T05:16:00.000Z

Í dag eru liðin 140 ár frá fæðingu Einars Benediktssonar. Af því tilefni skrifuðu tveir meðlimir Skýjaborga, Ásgeir Jóhannesson og Hjalti Snær Ægison, grein í Morgunblaðið. Greinin, sem birtist í blaðinu í dag, er nú birt hér.

Sá deyr ei, sem heimi gaf lífvænt ljóð
Einar Benediktsson, skáld, fæddist 31. október 1864 og eru því 140 ár liðin frá fæðingu hans. Hann lést þann 12. janúar 1940. Þótt Einar hafi verið mikill heimsborgari átti Ísland hug hans allan. Hann varði ævinni í að magna líf, tungu og list þjóðarinnar. Þess vegna er ástæða til að heiðra minningu hans í dag.

Einar var lögfræðingur að mennt og gegndi ýmsum störfum um ævina; embættismaður, lögmaður, fasteignasali, kaupsýslumaður og ritstjóri. Hann stofnaði fyrsta dagblað landsins, Dagskrá, árið 1896, og skrifaði alla tíð mikið um stjórnmál, sögu og menningu. Ástríða Einars var samt skáldskapur og birtist hann í fimm bókum; Sögum og kvæðum, Hafbliki, Hrönnum, Vogum og Hvömmum. Hann þýddi einnig leikritið Pétur Gaut eftir Henrik Ibsen. Kvæði Einars Benediktssonar eru full af djúpri speki, sterkum tilfinningum og stórbrotnum náttúrulýsingum. Málfarið er meitlað og mergjað. Algyðistrú setur svip á mörg kvæði Einars og gefur þeim aukna dýpt. Kristján Albertssonar hefur látið hafa eftir sér að „[e]kkert annað skáld [hafi] ort af svo djúpri trúarvitund og lotningu fyrir guðdómi æðsta máttarvalds allífs og tilveru.“

Mikið hefur verið skrifað um ævi og kvæði Einars Benediktssonar. Valgerður Benediktsson (eiginkona Einars til margra ára), Steingrímur J. Þorsteinsson, Sigurður Nordal, Jónas Jónsson, Björn Th. Björnsson, Gils Guðmundsson og síðast en ekki síst Guðjón Friðriksson hafa, auk nokkurra erlendra höfunda, skrifað bækur um Einar. Einnig hafa margir skrifað greinar og ritgerðir um Einar, þar á meðal þeir Kristján Albertsson, Kristján Karlsson og Þorvaldur Gylfason.

Steingrímur, sem var bókmenntafræðingur og prófessor, lét eftirfarandi orð falla: „Einar Benediktsson er vafalaust einhver merkilegasti maður, sem fæðst hefur á Íslandi, og einn þeirra örfáu samtímamanna okkar, sem munaður verður og metinn eftir þúsund ár, ef nokkur veit þá deili á íslenskum mönnum og menntum.“

Á Einar erindi við nútíma Íslendinga?
Franski fræðimaðurinn dr. Patrick Guelpa, sem hefur einsett sér að kynna Einar fyrir Frökkum, sagði í viðtali: „Prúðmennskan og andríkið, nánd við alþýðu manna, örlæti og margt fleira einkenndi líf Einars og störf. Hann fer ekki troðnar slóðir í skáldskap sínum, og það er einmitt eitt mesta sérkenni hans. Einar klæddi hugmyndir sínar og tilfinningar óvenjulegum táknmyndum. Þetta þótti mér bestu ástæðurnar fyrir því að kynna hann Frökkum. Það er ómaksins vert að koma Einari Benediktssyni til vegs hér í Frakklandi.“ Guelpa telur Einar eiga erindi við Frakka og vill að þeir átti sig á hversu stórt skáld hann var.

En hvað með Íslendinga? Er Einar vel kynntur fyrir þeim? Þrátt fyrir að mikið hafi verið skrifað um hann er sannleikurinn sá að þekking fólks á kveðskap Einars ristir almennt ekki djúpt. Oft er vitnað í hann á hátíðlegum samkomum, en segja má að þekking fólks á kveðskap Einars sé oft jafn yfirborðskennd og slíkar samkomur. Íslendingar virðast vera mun betur að sér varðandi verk ýmissa annarra rithöfunda og skálda.

Ástæðan er ef til vill sú að Einar Benediktsson er nánast útskúfaður úr grunn- og framhaldsskólum. Nemandi sem lokið hefur stúdentsprófi hefur þurft að lesa þrjár til fjórar bækur eftir Halldór Laxness, en aðeins brot úr einu ljóði eftir Einar (Einræður starkaðar).

Er Einari nægur sómi sýndur?
Einari Benediktssyni var sýndur mikill sómi eftir andlát sitt, þegar hann var fyrstur manna lagður í heiðursgrafreit á Þingvöllum, þar sem hann hvílir nú ásamt Jónasi Hallgrímssyni. Því miður er ekki hægt að segja það sama um þau 64 ár sem liðin eru frá andláti hans.

Styttan, sem reist var af Einari á Miklatúni í Reykjavík, er illa staðsett, ómerkt og borginni til skammar. Engu safni um Einar hefur verið komið á fót, þó að upplagt hefði verið að hafa slíkt safn í Höfða, þar sem hann bjó lengi, eða í Herdísarvík, þar sem hann bjó síðustu æviárin. Minningu Einars er ekki haldið nægjanlega á lofti.

Skýjaborgir
Vefritið Skýjaborgir.com hóf göngu sína 30. september síðastliðinn. Þar munu birtast greinar um menningu, listir og hugvísindi, viðtöl við lista- og fræðimenn, listagagnrýni, kvæði, brot úr bókum og fleira. Ritið er helgað Einari Benediktssyni og reglulega verður fjallað um hann og hans kveðskap.

Tilgangur Skýjaborga er að fjalla um menningu, listir og fræði á þann hátt sem okkur líkar. Vonandi verður eitthvað sem birtist á ritinu einhverjum innblástur og örvun til sköpunar.

Það er við hæfi að láta afmælisbarnið eiga síðasta orðið. Tvö síðustu erindin í kvæðinu Krossgötur hljóða þannig:

Þetta eitt hef ég lært – ég stend einn, með vilja,
útlagi, frjáls, þar sem götur skilja;
og tælinn í ástum og tvímáll í svörum
ég tryggðaeið finn mér brenna á vörum.

Ég á mér nú trú og efa til hálfs,
mín ást er án vonar, mitt ljóð er án máls. –
Og þó sver ég ástum og óði án tafar
mína æfi frá þessum degi til grafar.

Fagna og syng, móðir Rússland! Á landi voru skulu engir fjendur lifa!

2004-10-30T20:22:00.000Z

Þann 1. desember 1938 var frumsýnd rússnesk kvikmynd sem vakti meiri fagnaðarlæti en dæmi voru til um í rússneskri kvikmyndasögu fram að því. Þetta var myndin Alexander Nevskíj eftir Sergei Eisenstein.

Alexander Nevskíj byggir á rússneskri sögn um hinn mikla Alexander (1220-1263), prins af Novgorod, sem hlaut viðurnefnið „Nevskíj“ eftir að hann sigraði sænskt innrásarlið á bökkum ánnar Nevu. Kvikmyndin lýsir atburðum sem gerðust 1242 þegar Alexander varðist tevtónskum innrásarher í daglangri og blóðugri orustu á svelli stöðuvatnsins Tsjúd. Myndin var fyrsta hljóðmynd Eisensteins, en þær urðu aðeins þrjár. Hún er talandi dæmi um snilli hans og þá tækni sem hann þróaði með listsköpun sinni. Eisenstein er einn kunnasti fulltrúi formalíska skólans í kvikmyndagerð heimsins, en kenningakerfi formalistanna snerist fyrst og fremst um áhrif klippitækninnar og samspils myndskeiða. Markmið Eisensteins var að mynda syntesu með því að flétta saman tvær atburðarásir og láta þær varpa nýju ljósi hvorri á aðra. Þannig myndaðist nýtt merkingarlag við áhorfið, en Eisenstein ætlaði áhorfendum sínum að vera virkir í merkingarsköpun mynda sinna. Hann batt töluverðar vonir við áhrifamátt kvikmyndalistarinnar og öll skrif hans um kvikmyndir einkennast af miklum framfarahug.

Þessi bjartsýni á möguleika kvikmyndalistarinnar var ekki sjaldgæf meðal samtímamanna Eisensteins, og margir töldu að hér væri komið e.k. altækt listform. Í þeim hópi var t.a.m. tónskáldið sem samdi tónlistina við Alexander Nevskíj, en sá hét Sergej Prokofiev. Tónlistin í myndinni á ekki lítinn hlut í mikilfengleik hennar, og ekki eru mörg dæmi um jafnfrjóa samvinnu tónskálds og leikstjóra í sögu kvikmyndalistarinnar til þessa. Prokofiev áleit það að semja kvikmyndatónlist ekkert síður göfugt en að semja balletta eða óperur. Allt væru þetta greinar af sama meiði, tónlist samin fyrir dramatísk verk. En Prokofiev ætlaði sinni kvikmyndatónlist annað og meira hlutverk en að vera eingöngu bakgrunnur fyrir atburði myndarinnar. Tónlistin var hugsuð sem virkt afl í dramanu, hún átti að mynda tilfinningalega harmóníu með atburðum sögunnar. Mynd og hljóði var ætlað að styrkja hvort annað og skapa óviðjafnanleg hughrif hjá áhorfandanum. Prokofiev fylgdist náið með allri hljóðupptöku og hljóðtæknivinnu kvikmyndarinnar því honum var mjög umhugað um að rétta sándið skilaði sér. Tónlist myndarinnar byggir á notkun leiðarstefja og til þess að tryggja að tevtónski lúðraþyturinn yrði sem óljúfastur hinu rússneska eyra lét Prokofiev blásturshljóðfæraleikarana þenja hljóðfæri sín beint í hljóðnemann.

Þær miklu vinsældir sem myndin naut meðal rússneskra bíógesta má skýra með fleiri en einni ástæðu. Umfram allt var myndin sannkallað stórvirki, tímamótaverk og virkaði eins og bensín á eld í málflutningi þeirra manna sem heitast trúðu á hlutverk hreyfimyndalistarinnar. Þó var annað atriði sem eflaust var ekki léttvægara. Árið 1938 höfðu nasistar verið við völd um nokkurra ára skeið, og þótti Sovétmönnum sem þeim stafaði nokkur ógn af herskáum fyrirætlunum þýsku stjórnarinnar. Alexander Nevskíj var strax túlkuð sem hvatning til samtímans með skírskotun í sögu rússnesku þjóðarinnar, óbein ádeila á Þjóðverja og endurspeglun á hugsanlegu ástandi sem svo varð að veruleika þegar herlið nasista réðst inn í Rússland í júní 1941. Þegar Rússar og Þjóðverjar gerðu friðarsamkomulag í ágúst 1939 var kvikmyndin tekin af dagskrá kvikmyndahúsa af ótta við að hún kynni að raska stöðugleikanum milli ríkjanna tveggja. Samkomulagið var þó meira í orði en á borði og eftir að innrás Þjóðverja hófst var myndin tekin aftur til sýninga.

Alexander Nevskíj verður sýnd í Bæjarbíói 2. nóvember kl. 20:00 og 6. nóvember kl. 16:00.

Frelsi

2004-10-29T21:46:00.000Z

Kvæðið Frelsi eftir Einar Benediktsson birtist í Vogum, sem kom út árið 1921.

Frelsisins eilífa, eggjandi von,
sem ættlöndin reisir og skipar þeim vörð,
þú blessar við arininn son eftir son,
þú sættir hjartað við þessa jörð.
Víkjandi blika þíns fyrirheits foldir,
fjallbláar, hátt yfir allar moldir -
og fagnandi lýð gegnum lífið og stríðið,
þú leiðir undir hinn græna svörð.

Oss ljómar í hyllingum frjálsara Frón
- það fylkir oss, knýr oss á eina lund,
sem friðarbogans blessaða sjón
í bernsku oss dró eftir óskastund.
Þar eigum vér mið fyrir hendur og hugi,
sem hámarkið lyftir skeytisins flugi -
því ekkert skín fegur, né fastar dregur,
en framtíðin yfir niðjagrund.

Hve verður sú orka öreigasnauð,
sem aldrei af trú er til dáðar kvödd.
Ef ódáinsvonin er visin og dauð,
hve verður þá auðlegðin hróplega stödd.
Vænglausu hugirnir heftast og bindast.
Oft kostaði gæfuna kynslóðar æfi
að kalsa við brjóstsins innstu rödd.

Í hæsta dómi um vilja og verk
þar verður jafnað um stórt og smátt.
Ef hvötin er aðeins há og sterk
hinnst, og að réttu, þú sigur átt.
Þá torrek vors stríðs er talið að kveldi
er trúin málmgildið brennt af þess eldi.
Til þess er hvert tap og tjón, sem oss skapast,
að treysta til þrautar vorn fórnandi mátt.

Ljós yfir vegum hvers lýðs og manns,
vér leggjum með þér út á tímans straum.
Þú beitir í strenginn, en stefnir til lands
þótt stríkki og dýpki og vöð séu naum.
Og skriki fótur og falli yfir
í fjarlægð, í hæðum minningin lifir.
Merkið vort bjarta, þig heimtar hvert hjarta,
því hvað er vort líf, ef það á engan draum.

Frelsi - vor eflandi, yngjandi von
sem Ísland skal reisa og skipa því vörð,
þú blessar í átthögum son eftir son,
þú signir vorn trúnað á dal vorn og fjörð.
Bliki þíns háa fyrirheits foldir
fjallbláar, út yfir brim og moldir.
Helgist þér lýður, í lífi og stríði,
svo langt sem kennist vor gnoð og hjörð.

Þekking af þrennu tagi

2004-10-28T04:52:00.000Z

Sigurður Nordal taldi þekkingu vera af þrennu tagi.

„Sum er notagild, nauðsynleg sérþekking til þess að vinna fyrir sér. Önnur hefur einungis venjugildi: Menn verða að vita það sem allir vita til þess að vera ekki eins og álfar út úr hól í samtölum, geta lesið blöð og bækur. Oft er þessi þekking skelin tóm eða reykur af réttunum ... Loks er sú þekking sem er sjálfgild: Þess efnis og svo numin að menn vitkast og vaxa af henni. Frá því sjónarmiði er meira um vert að hafa lesið eina bók að gagni en kunna fjölda tómra titla, betra að vita rækilega um aðal og starf eins merkismanns en nöfn og nakin æviatriði tuga manna. Og það er alls ekki víst að jafnan sé þroskavænlegast að kynnast því sem tískan hefur gert fleygast.“

Hin líðandi stund

2004-10-27T01:32:00.000Z

Ágúst H. Bjarnason, prófessor, (f. 1875, d. 1952) lét eftirfarandi spöku orð falla í fyrirlestri árið 1940:

Ekki höfum við nein tök á því liðna því að það er horfið og kemur aldrei aftur. Ekki höfum vér heldur nein tök á framtíðinni því að hún er enn ókomin og meira að segja óvíst hvort hvort vér lifum hana. Hvað er þá á valdi voru? Hin líðandi stund og ekkert annað. Hún er í raun réttri aleiga vor og að þessu leyti erum vér allir jafn-ríkir og jafn-fátækir. En hún getur þá líka orðið oss til ævarandi heilla eða þá til falls og niðurdreps.

Hvað er þá þessi líðandi stund, þetta augnablik sem kemur og fer? Það er hinn lifandi hlekkur í perlufesti tímans, sem enn er óharðnaður og ekki horfinn í gleymskunnar djúp. Það er uppgönguauga alls, móðurskaut það sem allt sprettur úr, illt og gott. Augnablikið getur orðið hvort heldur sem er upphaf að upphefð vorri eða niðurlagningu, láni eða óláni. Ef vér förum illa með það getur það orðið oss til böls og tjóns í bráð og lengd; en notum vér það vel og dyggilega verður það oss til heilla.

Tónleikar Kammermúsík-klúbbsins í Bústaðakirkju, 25. október

2004-10-26T01:33:00.000Z

Cuvilliés-kvartettinn
Florian Sonnleitner: 1. fiðla
Aldo Volpini: 2. fiðla
Roland Metzger: viola
Peter Wöpke: selló

Þegar ég gekk inn um dyrnar á Bústaðakirkju hálftíma áður en tónleikarnir hófust komu fáeinir karlmenn á móti mér og voru á leið fram á gang. Þetta voru tónlistarmennirnir. Þeir höfðu verið að æfa fram á síðustu stundu. Ég spjallaði við einn af stjórnarmeðlimum Kammermúsíkklúbbsins fyrir tónleikana og hann tjáði mér að síðustu þrjá daga hefðu þeir félagarnir æft sleitulaust í kirkjunni.

Strax og tónleikarnir hófust sá ég í hendi mér að þessar sleitulausu æfingar höfðu ekki verið haldnar í kvíðakasti og til að berja í brestina. Hér voru greinilega fyrsta flokks spilarar á ferðinni. Hver stroka var framkvæmd af slíku öryggi og þekkingu að annað eins er sjaldgæf sjón á tónleikum hér á landi. Þegar maður horfir á íslenska tónlistarmenn spila er aldrei langt í þá hugsun að þetta sé fólk sem maður gæti rekist á í sundi eða úti í búð. Cuvilliés-félagar eru hins vegar menn sem ómögulegt er að ímynda sér öðru vísi en í kjölfötum og með hljóðfærin sín í höndunum.

Á efnisskránni voru verk eftir tvo tékkneska höfunda og einn þýskan: Dvořak, Janáček og Beethoven. Fyrsta verkið var Ameríski strengjakvartettinn (F-dúr, B179 op. 96) eftir Dvořak, saminn 1893. Kvartettinum svipar nokkuð til 9. sinfóníunnar, enda var hún samin sama ár. Í báðum verkunum eru ríkjandi stef sem sniðin eru að fyrirmynd indíánatónlistar, auk þess sem áhrif frá tónlist Bandaríkjamanna af afrískum uppruna koma víða fyrir. Þau má þó með sönnu kalla tveggja heima verk, enda er tékkneska elementið ekki langt undan. Flutningur kvartettsins var leikandi og hrífandi, alveg eins og hann á að vera.

Flutningurinn á verki Janáčeks er trúlega meira krefjandi og hlýtur að standa eða falla með túlkun flytjenda á nokkrum krítískum köflum, ekki síst þar sem hermikontrapunktur og eltingaleikur tveggja hljóðfæra hvort við annað kemur oft fyrir. Sagt er að Janáček hafi stundum stefnt að því að líkja eftir mannlegu tungumáli í hljómfallinu í tónlist sinni, og maður fær helst á tilfinninguna að í verkinu sem Cuvilliés-kvartettinn flutti sé rifrildi í gangi. Hér er um að ræða Kreutzer-sónötuna frá 1923 sem innblásin er af samnefndri sögu Tolstojs, en hún er aftur innblásin af samnefndri fiðlusónötu eftir Beethoven. Þekktasta ópera Janáčeks, Káta Kabanová, mun einnig vera byggð á þessari sömu sögu Tolstojs. Að mínu mati voru mestu tilþrif kvöldsins í þessum kvartett, enda samhæfingin sýnilega enginn barnaleikur.

Eftir hlé kom svo lengsta verkið: Strengjakvartett í B-dúr, op. 130 frá 1825 eftir Beethoven. Það er auðvitað ótrúlegt að snargalinn og heyrnarlaus oflátungur skuli hafa samið aðra eins fegurð. Kvartett þessi á sér óvenjulega sögu. Hann var saminn að beiðni Nikolaj Galizins, fursta. Strax eftir frumflutning var það samdóma álit flestra sem heyrt höfðu að lokakaflinn, svonefnd Grosse fuge, væri algjörlega úr samhengi við fyrri hlutann, stórskorinn og tyrfinn í samanburði við þá ljúfu tóna sem á undan fóru. Beethoven lét segjast og samdi nýjan lokakafla, en Cuvilliés-kvartettinn flutti verkið í upprunalegri mynd. Þeir voru svo sannarlega trúir anda Beethovens og komu hrikalegum hljómunum til skila.

Allt í einu voru horfnir tveir klukkutímar sem höfðu liðið jafnhratt og tvær mínútur. Að tónleikunum loknum var bros á hverju andliti og allir voru upprifnir, menn féllust jafnvel í faðma á göngum Bústaðakirkju. Þetta var sannkölluð fagmennska og enginn var svikinn af. Mikil skemmtun, mikil list.

Kristján Albertsson 3

2004-10-25T03:51:00.000Z

Í viðauka bókarinnar Kristján Albertsson - Margs er að minnast er birt kveðjuljóð Kristjáns til látins föður síns. Hann var aðeins fjórtán ára þegar hann kvað til pabba síns á líkbörunum:

Ég vil þig, pabbi, kveðja, þótt brostin sé þín brá
og bleikt og fölt sé ennið, er kossi' þrýsti ég á.
Ég veit ógerla enn þá, hve mikið ég hef misst,
en mér er ljóst, að fölt er ennið, sem ég hefi kysst.

Þótt lát þitt góði faðir, nú leggist þungt á mig
þá lengst af finn ég huggun við minninguna' um þig.
Hún stendur mér svo skýr, og hún er svo helg og heit
og hreinni' bæði og ástríkari' en nokkur maður veit.

Ég vil hér ekki ljóða neitt lof eða hól um þig,
en lengst af þessi hugsun mun fróa og gleðja mig.
Og lengi mun þín röddin lifa' í minni sál
til leiðbeiningar för minni' um veraldarál.

---

Og tár af mínum hrjóta hvörmum
og heit þau falla niður kinn,
því vafinn dauðans er nú örmum
hann elsku - hjartans pabbi minn.

Norðurljós

2004-10-24T22:20:00.000Z

Kvæðið Norðurljós eftir Einar Benediktsson birtist í Sögum og kvæðum, sem kom fyrst út árið 1897. Kvæðið er í miklu metum í Skýborgum, sérstaklega þriðja erindið, sem er frábært - og með því besta sem Einar orti.

Veit duftsins son nokkra dýrðlegri sýn
en drottnanna hásal í rafurloga?
Sjá grundu og vog undir gullhvelfdum boga! -
Hver getur nú unað við spil og vín?
Sjálf moldin er hrein eins og mær við lín;
mókar í haustsins visnu rósum.
Hvert sandkorn í loftsins litum skín
og lækirnir kyssast í silfurrósum.
Við útheimsins skaut er allt eldur og skraut
af iðandi norðurljósum.

Frá sjöunda himni að ránar rönd
stíga röðlarnir dans fyrir opnum tjöldum,
en ljóshafsins öldur, með fjúkandi földum,
falla og ólga við skuggaströnd.
Það er eins og leikið sé huldri hönd
hringspil með glitrandi sprotum og baugum. -
Nú mænir allt dauðlegt á lífsins lönd
frá lokuðum brautum, frá myrkum haugum,
og hrímklettar stara við hljóðan mar
til himins, með kristalsaugum.

Nú finnst mér það allt svo lítið og lágt
sem lifað er fyrir og barist er móti.
Þó kasti þeir grjóti og hati og hóti
við hverja smásál ég er í sátt.
Því bláloftið hvelfist svo bjart og hátt.
Nú brosir hver stjarna þótt vonirnar svíki,
og hugurinn lyftist í æðri átt,
nú andar guðs kraftur í duftsins líki.
Vér skynjum vorn þrótt, vér þekkjum í nótt
vorn þegnrétt í ljóssins ríki. -

Hve voldugt og djúpt er ei himinsins haf
og hásigldar snekkjur, sem leiðina þreyta.
Að höfninni leita þær, hvort sem þær beita
í horfið - eða þær beygja af.
En aldrei sá neinn þann sem augað gaf
- og uppsprettur ljóssins ei fundnar né skýrðar.
Með beygðum knjám og með bænastaf
menn bíða við musteri allrar dýrðar.
En autt er allt sviðið og harðlæst hvert hlið
og hljóður sá andi, sem býr þar.

Flakk án fyrirheits

2004-10-24T19:22:00.000Z

Ef ég segði við þig að allir ættu að stunda flaneurisma, þá gætir þú sagt: „Oj! Perri!”

Og þá myndi ég segja: „Nei, heyrðu... þú ert eitthvað að misskilja.“

Flaneurismi er illþýðanlegt hugtak. Það þýðir eitthvað á þessa leið: Sú iðja að ferðast um borg án stefnu eða tilgangs annars en þess að virða fyrir sér borgina. Ég leyfi mér því að sletta frönsku. Fyrir nokkrum árum birtist grein í Morgunblaðinu, í Fólki í fréttum minnir mig, um þetta háttalag og var stuttlega rakin saga þess þess, upphafið hjá Baudelaire og áhrif á mannlega hugsun. Ég ætla að sleppa öllu þess konar. Í staðinn ætla ég aðeins að benda þér á nokkra staði sem ég hef fundið við eiginn flaneurisma. En fyrst ætla ég að segja þér af hverju þú ættir að sleppa því að lesa þessa grein.

Það er ekki skrítið að flaneurisminn eigi upphaf sitt á nítjándu öld þegar mestu hetjur alþýðunnar voru landkönnuðir. Flaneurinn er í raun að kanna jafn óþekkt svæði og þeir sem fóru til Afríku, Ástralíu, Asíu og fleiri staða sem voru að sjálfsögðu vel kunnir því fólki sem átti þar þegar heima. Flest þekkjum við okkar nánasta umhverfi nokkuð vel. Ég ólst upp í Hlíðunum og Holtahverfi, en bý nú miðbænum og tel mig þekkja það svæði nokkuð vel, eða taldi mig. Ég hóf nýlega starf með námi sem stöðumælavörður, en það er, ásamt póstburði, hið fullkomna starf fyrir flaneur. Eftir þriggja vikna störf hef ég uppgötvað nýja fleti á svæðum sem ég taldi mér þaulkunnug. Þetta hefur verið mér talsverð uppspretta ánægju. Þess vegna mæli ég með því að þú hættir að lesa þessa grein og farir á röltið eða rúntinn í leit að þínum eiginn heimsálfum til að nema í Reykjavík. Eða í öðrum borgum sértu staddur erlendis.

Jæja, ef þú ert enn að lesa þá skal ég nefna nokkra staði sem ég hef mikið dálæti á. Fyrst nefni ég stað sem allir þekkja en ekki kannski allir gera sér grein fyrir að bjóði upp á fleira en sumarsprell. Jamm, tilbúna ströndin í Nauthólsvík. Ég hef aldrei komið þangað á góðviðrisdegi en legg leið mína þangað oft á köldum vetrarnóttum. Hughrifin við að koma þangað eru illhöndlanleg. Seinast þegar ég kom þangað minnti staðurinn mig á strendurnar í Normandí sem Þjóðverjar víggirtu í seinni heimsstyrjöld. Áður hafa þau minnt mig á módernísk hof til dýrðar sjávargoðinu Nirði. Og fyrst á haus á risastóru skordýri með kjálka sem skaga út í víkina.

Í leit minni að þeim anga Reykjavíkur sem lengst er í burtu frá miðbænum (og hér hef ég kosið að líta framhjá Esjuhverfi) fann ég stað sem ég hef kosið að kalla Endapunkt Reykjavíkur. Ef keyrt er alla leið upp að Korpúlfsstöðum og haldið áfram, er komið það langt að ef vegurinn færi lengra myndi maður enda í Mosfellsbæ. Þá er beygt niður að sjó og keyrt þangað til vegurinn endar í litlum hring sem minnir um margt á punkt við enda setningar. Þar hefur maður góða sýn út Eiðsvíkina á stóran hluta borgarinnar sem og náttúruna fyrir norðan hana. Eins og með marga staði sem flaneurinn uppgötvar þarf stundum að deila þessum með pörum í bílum eða fólki að reykja hass, en það hefur sig oftast á brott um leið og það verður vart við mann. Þarna er annars mikil ró. Sá blær liggur yfir að þetta sé ákveðin endastöð fyrir Reykjavík. Að hérna sé hún komin og það sé alveg nóg og nú sé kominn tími til að hvíla sig.

Eins og lesendur hafa líklega áttað sig á, eru þessir tveir staðir betur til þess fallnir að fara þangað á bíl. Þótt það gangi gegn hefðum flaneurismans þá mæli ég með því að flaneurar keyri um í félagi, helst tveir. Það er ekki gott að fylgjast með umhverfinu meðan ekið er án þess að verða sér og öðrum til mikillar hættu. En við rölt er hins vegar nauðsynlegt að vera einn á ferð. Eiginlega má líta á flaneurisma sem úthverfa íhugun. Það er hægt að tvinna þessu saman með því að keyra í einhvern borgarhluta, leggja og síðan fara á smá flakk.

En nú ætla ég að benda á tvo staði miðsvæðis sem ég hef fundið við flanerie. Fyrst er að nefna grafirnar á litla torginu við gamla Landssímahúsið. Þær eru vel þekktar en þetta er svo sérkennilegt að ég verð að minnast á þetta hafi einhver sem er að lesa ekki vitneskju um þær. Í beðunum er nokkrir legsteinar og fólk þar undir. Farið og lítið á. Þarna hlammar sér niður minnisvarði um dauðann beint í alfaraleið. Oft sér maður fólk sitja á þeim og það hefur greinilega ekki hugmynd um hvað þetta er.

Hinn staðurinn er nýleg uppgötvun. Ég taldi mig þekkja svæðið kringum Hlemm eins og lófann á mér, en svo var nú ekki. Næst þegar hvasst er í veðri skalt þú fara á Grettisgötuna vestan Snorrabrautar. Nálægt horninu, rétt austan Tónabúðarinnar er stálgrindverk sem er ásýndar alveg eins og tugir annarra í borginni, nema að lítil göt eru boruð í það efst og neðst á grindunum. Það veldur því að það er eins og eitthvert vindorgel úr vampírumynd. Torkennileg og óraunveruleg hljóð sem valda ákveðnum ónotum, en þó þannig að maður hrífst með. En ekki vildi ég vera myrkfælinn íbúi í nálægu húsi.

Það eru hundruðir staða í Reykjavík sem bíða þess að vera uppgötvaðir. Farðu á flakk og finndu flaneurinn í sjálfum þér.

Viðbót ritstjórnar: Tilvalið er að þýða flanerie sem flandur. Samkvæmt Marðarbók merkir flandur meðal annars flakk eða ráp. Sá sem stundar flandur, flaneur, gæti kallast flandrari (í Marðarbók segir reyndar að flandrari sé flæmingi, en að sjálfsögðu getur orðið einnig haft þá merkinguna sem hér er lögð til). Flandrarar flandra (sem sagt sögnin að flandra). Af þessu leiðir að flaneurismi er flandurhyggja á ástkæra ylhýra.

Völundarkviða

2004-10-22T02:53:00.000Z

Völundarkviða er eitt af okkar ástkæru eddukvæðum, sem varðveitt eru í Konungsbók (Codex Regius) frá því um 1265-1280. Sögusviðið er ríki konungs sem nefndur er Níðingur og er það sagt vera það landsvæði sem í dag er þekkt sem Svíþjóð. Söguhetjan er Völundur (sem nafn kvæðisins vísar til), en hann tekur sér valkyrju fyrir konu líkt og tveir bræður hans. En ekki var Völundur lengi í paradís því að valkyrjunar yfirgefa þá bræður af ókunnum ástæðum og hverfa sporlaust út í buskann. Bræður Völundar ákveða að leggja af stað í leit að kvenfólkinu en slík er vosbúð og volæði Völundar að hann verður eftir og tregar harma sína yfir kvenmissinum.

Í vorkunseminni og einmanaleikanum er Völundur orðinn berskjaldaður svo að Níðingur konungur kemur og yfirbugar Völund sem hann settur svo í þrældóm, því að Völundur býr yfir sérstökum hæfileikum til smíðahagleiks glæsilegra og fagurlegra djásna. Við hirð Níðings er Völundi haldið ófrjálsri hendi og hann látinn smíða hvern dýrðargripinn á eftir öðrum handa konungi.

Völundur hefur þó ekki hugsað sér að vera fangi konungs um ókomna tíð og smíðar sér því á laun sérstaka vængi til að geta flogið burt. En áður en hann losar sig úr haldi konungs hefnir hann sín grimmdarlega með því að drepa syni konungs, láta konung drekka úr hauskúpum þeirra, smíðar skartgripi úr augum og tönnum þeirra handa drottningunni og -að því virðist- barnar að lokum dóttur þeirra.

Kviðan er 40 erindi sem ort eru undir órímuðu fornyrðislagi og hefur ekki fasta hrynjandi. Slíkur bragarháttur er gjarnan settur í tengsl við ævintýra- eða dulúðarkennd frásagnarkvæði (samanber til dæmis Völuspá og Þrymskviðu). Frásagnarháttur er með fjarlægum ljóðmælanda í þriðju persónu lengst af, en nokkur kvæðin eru þó í beinni ræðu. Stuðlasetning tengir saman tvær og tvær braglínur, en getur ekki talist vera fullkomlega regluleg þar sem ójafnar línur hafa ýmist einn eða tvo stuðla. Erindaskipting er breytileg og eru braglínur ýmist fjórar, sex eða átta. Þessi breytilega erindaskipting stafar eflaust af gömlum aldri kvæðisins, en á þeim tíma þegar það hefur verið ort hefur bragarhátturinn ekki þróast í þá reglu sem seinna varð föst erindaskipting fornyrðislags við átta braglínur.

Ákveðin dulhyggja er svífandi yfir vötnum í Völundarkviðu. Óljós tengsl eru á milli Völundar og einhverra yfirnáttúrulegra fyrirbæra og er hann kallaður álfa ljóði og vísi álfa, en talið er að þessi uppnefni þýði álfakonungur. Ásatrú kemur fram í kvæðinu með valkyrjunum sem giftast Völundi, bræðrum hans og fornu orðalagi þar sem oft eru vísanir yfir í örnefni og sögur af Ásum. Orðfærið er einstaklega myndrænt og á köflum tilfinningaþrungið, dramatíkin er lifandi og gróteskar lýsingar lyfta kvæðinu upp í efstu hæðir. Kvæðið hreyfir við lesandanum á skemmtilegan hátt ásamt því að hafa seiðmögnuð áhrif sem valda því að lesandi og áheyrendur vilja ólmir endurtaka leikinn og upplifa áhrif kvæðisins á ný. Völundarkviða er undra vel ort og má jafnvel segja að hún sé hrein Völundarsmíð.

Magnús Magnússon Stormur

2004-10-21T03:12:00.000Z

Í tilefni þess að veturinn virðist vera kominn, þó að dagatalið segi annað, til borgarinnar með tilheyrandi kulda og vosbúð þótti mér rétt að rifja upp brot úr bók Magnúsar Magnússonar Storms. Þar er sagt frá frostavetrinum mikla 1918 og birtist í einni af hans mögnuðu sjálfsævisögum, Syndugur maður segir frá, sem kom út árið 1969. Manni finnst nefnilega kuldinn vera svo mikill þegar sumarið er svona nýliðið hjá.

Magnús segir svo frá eftir að hafa lýst miklum frosthörkum og jafnvel svo miklum að hann sá sig knúinn til að flytja frá Bergstaðastrætinu niður á Amtmannsstíg:

,,Þórbergur Þórðarson rithöfundur, sem þá var ekki orðinn eins frægur og nú, vandi allmikið komur sínar til mín þenna vetur og var erindið löngum það að biðja mig að segja sér drauga- og fyrirbærasögur. Eitt sinn er ég hafði sagt honum mjög magnaða draugasögu – mig minnir að það væri sú, er ég flaugst á við drauginn í Klömbrum, varð Þórbergur svo myrkfælinn, að hann þorði ekki heim til sín einn, og var þó albjört vornótt, varð ég að klæða mig og fylgja honum vestur á Bræðraborgarstíg, en þar átti Þórbergur heima. Hann sagði mér, að ef hann færi Túngötuna, þá kæmu þeir sem dáið hefðu á Landakotsspítala á móti sér, en ef hann færi Vesturgötu mætti hann þeim sem drukknað hefðu í höfninni.

Mér varð bölvanlega við þetta, því aldrei hef ég sporviljugur verið. Hugsaði ég mér nú að leika á Þórberg, er hann kæmi næst og þess var ekki lengi að bíða. Ég bjó á kvisti á efstu hæð og nokkrum kveldum seinna heyrði ég þramm Þórbergs í stiganum. Þá lagðist ég á dívaninn, tætti í sundur á mér hárlubbann, sem var geysimikill, ranghvolfdi augunum og horfði undir dívaninn. Þórbergur drap á dyr og gekk svo inn. Þá hvessti ég á hann tryllingsleg augun, en leit svo aftur undir dívaninn. Þórbergur rak upp óp mikið, hentist niður stigann og út. Hann hljóp niður Austurstræti, hitti þar Kristján Albertsson og sagði honum að annað hvort væri Magnús Magnússon orðinn brjálaður eða andskotinn væri undir dívaninum hjá honum. – Eftir þetta kom Þórbergur aldrei til mín.”

Hugleiðingar um heimildarmyndir

2004-10-20T02:20:00.000Z

Þessa dagana stendur yfir heimildar- myndahátíð í Háskóla- bíói. Einungis fjórar myndir eru á boð- stólnum, en hátíðin er síst síðri þótt myndir- nar séu ekki fleiri. Hin sívaxandi hátíðavæðing óháðra kvikmynda er oft til ama, því framboðið verður gjarnan óhóflega mikið miðað við þann litla tíma sem hátíðin stendur yfir. Venjulegt fólk hefur öðrum hnöppum að hneppa en að hanga í bíói mörg kvöld í röð, og því viðbúið að stundum geti maður ekki séð allar myndirnar sem mann langar til að sjá.

Myndirnar fjórar á hátíðinni höggva allar í sama knérunn, þær eru ádeila á spillingu, rotið siðferði og stofnanavæddan þankagang. Ég er búinn að sjá tvær þessara mynda: Bush’s Brain og The Corporation. Þótt umfjöllunarefni myndanna tveggja sé svipað eru efnistök og framsetningarmáti gerólík.

Bush’s Brain fjallar um mann að nafni Karl Rove sem er helsti ráðgjafi Bandaríkjaforseta. Rove hefur frá æsku verið þekktur fyrir rökfastan og sannfærandi málflutning. Hann drakk í sig stefnuskrá Repúblikanaflokksins með móðurmjólkinni og hengdi upp auglýsingaplaköt fyrir flokkinn í herberginu sínu sem unglingur, þegar jafnaldrar hans hengdu upp myndir af Hendrix og Eagles. Í myndinni eru leidd sterk rök að því að Rove sé meira en bara venjulegur ráðgjafi forsetans, hann sé beinlínis maðurinn sem stjórnar í gegnum forsetann, strengjameistarinn sem stýrir brúðunni.

Í Bush’s Brain eru tekin viðtöl við ýmsa fyrrum samstarfsmenn Roves og eru þeir flestir jakkafataklæddir bjúrókratar. Áhorfandanum til hægðarauka eru nöfn mannanna alltaf birt neðst á skjánum, jafnvel þótt viðmælandinn sé ekki að birtast í fyrsta sinn. Viðfangsefni myndarinnar er skýrt afmarkað og hún er ekki nema 80 mínútur að lengd. Myndin er byggð á samnefndri bók og er iðulega talað opinskátt um hana í myndinni. Tveir viðmælenda eru titlaðir sem höfundar bókarinnar (talandi um tilvísunargildi!). Afleiðingin verður sú að myndin stendur ekki nægilega traustum fótum sem sjálfstætt verk. Hún játar það fúslega að vera ekkert annað en kvikmyndaútgáfa af bókinni, og þótt ýmsar sjokkerandi staðreyndir séu tíundaðar í myndinni er framsetningarmátinn engan veginn nógu áhugaverður. Á hitt ber þó að líta að e.t.v. er þessi hófstilling með ráðum gerð. Yfirgengilegur og glannalegur stíll að hætti Michaels Moores höfðar svo sannarlega ekki til allra, og vera má að Bush’s Brain sé fyrst og fremst ætlað að höfða til annars áhorfendahóps en Fahrenheit 9/11.

Kvikmyndin The Corporation er mun yfirgripsmeiri og lengri en Bush’s Brain, eða rúmlega tveir og hálfur tími. Í henni er rakin saga viðskiptasamsteypunnar frá því á 18. öld, og tekin ýmis svæsin dæmi um þær öfgar sem viðgangast í heimi nútímakapítalisma. Líkindi eru dregin fram með viðskiptasamsteypum nútímans og ráðandi stofnunum annarra tímabila, kirkjunni á miðöldum og Kommúnistaflokknum í Sovétríkjunum. Meginþráður myndarinnar byggist á þeirri staðreynd að í Bandaríkjunum hafa fyrirtæki sömu réttarstöðu og manneskjur. Höfundar myndarinnar vinna út frá þessari líkingu og greina persónueinkenni nokkurra fyrirtækja eins og um manneskju væri að ræða. Niðurstaðan er sú að flestar viðskiptasamsteypur samtímans hlytu að vera geðsjúklingar ef þær væru manneskjur í raun.

The Corporation er byggð á bók, eins og Bush’s Brain, en þess er ekki getið fyrr en í lokin. Umfjöllunarefnið spannar vítt svið: Umhverfisspjöll, mútur, vinnuþrælkun, ofbeldi gagnvart dýrum, svik, lygar o.fl. Áhrif myndarinnar á áhorfandann eru veruleg ef hann horfir með opnum huga. Myndinni lýkur svo á áskorun til hans um að gera sitt til að breyta ríkjandi kerfi og bæta ástand heimsins, hvernig svo sem hann vill fara að því. Með kreditlistanum birtist fjöldinn allur af vefsíðum sem hægt er að heimsækja til þess að leggja sitt af mörkum. Hápólitísk mynd, sem sagt, og vekur mann til umhugsunar. Ég vona að hún verði sýnd í sjónvarpinu áður en langt um líður. Ekki bara til þess að útbreiða boðskapinn, heldur sem áminning til íslenskra fjölmiðlamanna um að láta af hálfvelgju sinni og tileinka sér almennileg vinnubrögð.

Einar Ben er einstakur að mati dr. Patrick Guelpa

2004-10-19T01:34:00.000Z

Franski fræðimaðurinn dr. Patrick Guelpa gaf út bók um Einar Benediktsson fyrir tæpu ári síðan. Að mati Guelpa er enginn eins og Einar Ben og hann hefur til dæmis látið eftirfarandi ummæli falla:

„Frakkar sjá kannski ekki ennþá hve stór rithöfundur hann var, en í þá eyðu ætti bók mín að fylla að einhverju leyti. Prúðmennskan og andríkið, nánd við alþýðu manna, örlæti og margt fleira einkenndi líf Einars og störf. Hann fer ekki troðnar slóðir í skáldskap sínum, og það er einmitt eitt mesta sérkenni hans. Einar klæddi hugmyndir sínar og tilfinningar óvenjulegum táknmyndum. Þetta þótti mér bestu ástæðurnar fyrir því að kynna hann Frökkum. Það er ómaksins vert að koma Einari Benediktssyni til vegs hér í Frakklandi.“

„Einar Benediktsson var margþættur persónuleiki. Hann velti vöngum yfir öllu því sem hann taldi geta orðið þjóð sinni til góðs. Hann vildi til dæmis skipa Íslendingum á bekk með iðnvæddum þjóðum. Hann átti sér marga drauma, en var þó samtímis mikill athafnamaður og gerði allt til að hugsjónir hans fengju að rætast. Hann vildi koma fátæku landi sínu að gagni með því að útvega erlent fjármagn. Hann trúði á auðvaldshagkerfið til að gera Ísland að nútímaríki. Hann stríddi ávallt við mótlæti, smámunarsemi og einangrun, enda er slíkt alloft hlutskipti snillinga.“

„Það sem ég tel að muni mest höfða til Frakka í skáldskap Einars er ást hans á frelsi og sjálfstæði, en líka stórmennska hans og þetta samspil athafnamanns og skálds í einum manni. Einar fellur Frökkum líka vel í geð fyrir þrána í fari hans, hann er stöðugt að setja sjálfum sér hærri mörk í lífinu.“

Edith Piaf

2004-10-18T21:30:00.000Z

Brunabjallan fór í gang í hléi þegar ég var á leiksýningunni Edith Piaf í Þjóðleikhúsinu síðastliðið föstudagskvöld. Enginn lét sér bregða, og fólk virtist ekki trúa því að það hefði í raun og veru kviknað í húsinu. Eftir nokkrar mínútur var tilkynnt að eldur hefði komið upp í eldhúsi Þjóðleikhússkjallarans og í kjölfarið var fólki fylgt út á tröppur leikhússins. Skömmu síðar bættust leikarar sýningarinnar í hópinn. Leikhúsgestir þyrptust í kringum þá og Brynhildur Guðjónsdóttir, sem leikur Edith Piaf á ógleymanlegan hátt, tók nokkur lög við undirleik hljómsveitarinnar, þar sem valinn maður er í hverju rúmi. Þetta mæltist vel fyrir; fólk sem átti leið hjá stoppaði og fylgdist með og einnig kom fólk af nærliggjandi skemmtistöðum til að sjá hvað væri í gangi. Í nokkrar mínútur var stemningin töfrandi ljúf eins og í handriti eftir Richard Curtis.

Saga Edith Piaf er átakanleg og er svo sannarlega góður efniviður í leiksýningu. Höfundurinn, Sigurður Pálsson, gerir sögunni góð skil og leikstjórinn, Hilmar Jónsson, kemur henni vel til skila. Tónlistarstjóri sýningarinnar er Jóhann G. Jóhannsson og hljómsveitina skipa auk hans, Birgir Bragason, Hjörleifur Valsson, Tatu Kantomaa og síðast en ekki síst Jóel Pálsson. Þeir standa sig frábærlega, líkt og Brynhildur, sem mér finnst smám saman vera að breytast í Edith Piaf. Aðrir sem komu að sýningunni stóðu sig vel og ekki er yfir neinu að kvarta.

Edith Piaf er klárlega heitasta sýningin á fjölunum um þessar mundir. Hún er skemmtileg, skilur engan eftir ósnortinn og allir ættu að drífa sig að sjá hana.

Skýjaferð

2004-10-17T22:27:00.000Z

Kvæðið Skýjaferð eftir Einar Benediktsson birtist í bókinni Sögur og kvæði. Í Skýjaferð er rætt um „höll við ský [sem] hugur skapar“ og minnir sú setning óneitanlega á nafn þessa vefrits.

Létt og hratt,
í kátum klið,
klingir satt
og logið við.
Falla í hljóm
að fúsu eyra,
dauð orð tóm.
Dátt er að heyra.

Liggur sál
lúin undir
Hvellur mál,
hverfa stundir.
Styðjast staf
stolin svör,
skilur haf
hjarta og vör.

Feiga rót
feyskjan bítur,
himni mót
höfuð lítur.
Höll við ský
hugur skapar.
Moldu í
maðkur hrapar.

Kristján Albertsson 2

2004-10-16T01:21:00.000Z

Við birtum nú annað brot úr bókinni Kristján Albertsson - Margs er að minnast.
-----
Ég átti ekki eftir að hitta Einar Benediktsson framar og þegar ég hugsa til þessara síðustu orða sem ég heyrði hann segja finnst mér að þau hefðu mátt verða hans andlátsorð. Hvað lá honum mest á hjarta þegar hann gamall maður spyr fornvin sinn Árna Pálsson í trúnaði og nærri barnslegri einlægni hvort hann hafi haft sóma af því sem hann hefur ort? Hann þurfti síst að bera kvíðboga fyrir dvínandi lofgjörð manna um kvæði sín en hefur aðeins fundið til óvissu um sinn eigin dóm, hvort verk sitt hefði lánast eins vel og hann hafði viljað. Sá efi hlaut að vera eðlilegur skáldi sem alltaf hafði gert ströngustu kröfur til listar sinnar í einu og öllu. Ég heyrði hann eitt sinn tala um nauðsyn skálda á kröfuhörku við sjálfa sig og segja:
„Fátt í skáldskap er nógu gott og ekkert getur nokkru sinni orðið of gott.“
Einar Benediktsson átti sér veröld ofan mannheimum þar sem hann var einn og vildi vera einn og varðaði ekki um neitt nema aðeins almáttugan Guð - og sjálfan sig. Veröld:

þar sem andinn rís í himinhvelfing,
hafinn yfir sorpsins smán og skelfing,
aleinn liðs, en eilífur og sterkur.

Hann er í þeirri veröld þegar hann yrkir í kvæði sínu Fjallaloft:

- Að lifa sér, að vera alls sá eini,
er ódauðlegi viljinn mikli hreini.
Ég veit, hvað er að fagna í fjallsins geim,
og finn þar leggja ilm af hverjum steini.
Sú dýpsta sjón, hún sýnist aldrei tveim. -
Ég sakna ekki neins um víðan heim.

Einar Benediktsson er mesta guðstrúarskáld á vorri öld. Ekkert annað skáld hefur ort af svo djúpri trúarvitund og lotningu fyrir guðdómi æðsta máttarvalds allífs og tilveru. Hann orti fátt sem kallast geti trúarljóð í venjulegum skilningi en trú hans er sem heitur undirstraumur í nær öllum af hans mestu ljóðum. Stundum nægja honum örfáar hendingar eða aðeins ein til að lyfta augliti sínu til Guðs. Þannig er fegusta bæn sem hann orti aðeins ein hending í löngu kvæði:

- Guð verndi list vors máls og Íslands heiður.

Hve hátt sé stefnt í óskadraumum æðstu stundar kemur hvergi fram með opinskárra móti en í þessum orðum í kvæði Einars Öldulíf:

Mín innsta hugsun, hún á ekkert mál,
en ósk og bæn, sem hverfur mér sjálfum, -
að senda hátt yfir heimsins sól
hljómkast af annarrar veraldar orðum,
- að standa upp fyrir alveldis stól,
þar eilífðar hirðin situr yfir borðum.

Stórlátari ósk hefur aldrei orðið til í brjósti íslensk skálds.
-----

Ekkert er nýtt undir sólinni

2004-10-16T01:01:00.000Z

„Er mælt hér eitt orð, sem ei fyr var kunnað?“ Þarf að segja eitthvað meira?

Fegursta ljóðið hefur verið ritað. Merkasta skáldsagan hefur verið lesin. Hví að reyna að endurtaka og umorða það sem áður hefur verið sagt og gert? Hví rembast menn ár eftir ár eins og rjúpa við staurinn við að endursegja, umorða og útþynna það sem áður hefur verið sagt af meiri færni? Af hverju taka rokkararnir okkar sig ekki saman um það að syngja ljóðin sem þjóðskáldin okkar kváðu? Allir vildu Lilju kveðið hafa sagði íslenskukennarinn minn í menntaskóla, en af hverju er Lilja ekki sungin.

Ég þarf ekki að yrkja um það sem brennur á mér, því að Einar Ben. hefur sagt allt sem segja þarf á svo stórkostlegan hátt. Orðum bundið mitt líf, mitt starf, mína hugsun, minn efa, mínar vangaveltur og fallvaltleika míns sjálfs mun betur en ég sjálfur nokkurn tíma gæti gert. Ég þarf því ekki að leita að orðum til að tjá mig, heldur þarf ég aðeins að fletta ljóðabókum Einars til að finna þar perlu sem á við. Að sjálfsögðu eiga fleiri en hann þakkir skildar, en maður verður að byrja á byrjuninni.

Teningarnir

2004-10-15T02:53:00.000Z

Teningarnir birtust í Hafbliki, sem er önnur ljóðabók Einars Benediktssonar og kom fyrst út árið 1906. Kvæðið endar á spurningu og er vægast sagt kynngimagnað.

Örlög velta á hending tveggja handa.
Hart slá nornir vef og þræði blanda.
Vefst í höggi hverju æfikafli,
hljótt þær leiknum stýra í duliðskufli,
grúfa yfir gróðaspilsins dufli,
gægjast inn í mannsins blinda anda.
Vissi hann af sínu eigin afli
æðri ráð hann hefði á lífsins tafli?

Blindsker

2004-10-14T23:13:00.000Z

Þegar Óli Palli var með opið fyrir símann í Popplandi á mánudaginn hringdi þangað maður sem vildi ekki fá óskalag. Hann hringdi bara af því að hann varð að þakka fyrir sig; um helgina hafði hann séð Blindsker í bíó. Hann gat vart á heilum sér tekið af hrifningu og þakkaði Óla Palla fyrir það mikla starf sem hann hefði unnið í þágu lands og þjóðar með þessari mynd. Var krafinn um óskalag en vildi ekki heyra á slíkt minnst. Tilfinningarnar sem bærðust í röddinni minntu á heittrúaðan kaþólikka sem fær áheyrn hjá páfa. Óli Palli varð að skella á hann að lokum til að geta haldið þættinum gangandi.

Þegar ég labbaði út af myndinni skildi ég hvernig þessum manni hafði liðið. Blindsker er sannkölluð veisla fyrir sjón og heyrn. Óli Palli er að vísu ekki eini maðurinn á bak við hana, hún er framleidd af kvikmyndafyrirtækinu Poppoli þar sem fóstbræðurnir Ólafur Jóhannesson (leikstjórn) og Ragnar Santos (kvikmyndataka) ráða ríkjum. Þeir eru flinkir strákar sem hafa gert allmargar stuttmyndir og sjónvarpsmyndir saman. Á þessu ári hafa þeir einnig barist ötullega gegn spillingu í styrkjakerfi íslenskrar kvikmyndagerðar með því að þjarma að Hrafni Gunnlaugssyni.

Blindsker er mynd um tónlistarmann sem hefur gert um 50 plötur á ferli sínum og því viðbúið að yfirferðin sé stiklukennd að miklu leyti. Sá kostur er tekinn í myndinni að dvelja ekki við hverja og eina plötu fyrir sig heldur reyna að draga upp heildarmynd af manninum Bubba Morthens og viðburðaríkri ævi hans. Blindsker er ekki gangrýnin úrvinnsla á verkum listamanns heldur ævisöguleg frásögn. Frásagnaraðferðin er þétt og samfelld. Þegar best tekst upp birta myndefnið annars vegar og hljóðrásin hins vegar tvo vinkla á sama hlutinn svo að hver sekúnda er fullnýtt.

Ferill Bubba er svo stór að kvikmynd eins og þessi getur bara birt manni eina útgáfu af honum. Það væri auðvitað hægt að tína til ýmislegt sem vantaði: Ég nefni sem dæmi umræðu spekinga á borð við Jónatan Garðarsson og Dr. Gunna um einstakar plötur. Ég saknaði þess líka að sjá ítarlegri útlistun á tónlistarlegum rótum Bubba og hans helstu áhrifavöldum (Woody Guthrie, Leadbelly, Bob Dylan eða Megasi). En þetta eru vissulega hártoganir, enda virkar myndin þrælvel sem heild. Sum myndskeiðin eru ómetanleg: Bubbi og Megas í þykjustuleik í þættinum hjá Hemma Gunn, Bjöggi Halldórs þegar hann fær að heyra að Bubbi sakar hann um metnaðarleysi, Gvendur jaki í Dagsbrúnarafmælinu, Bubbi og Ómar að lýsa boxinu, o.fl. o.fl.

Blindsker er nútímaleg mynd, gerð með ferskum og frumlegum aðferðum. Myndefnið er meira en bara myndskreyting eins og oft er raunin hjá fúskurum í faginu – það er sjálfstæður texti. Myndin hefur því oft mörg merkingarlög og er í alla staði fagmannlega unnin. Helsti styrkur myndarinnar er þó auðvitað aðalsöguhetjan sjálf sem fer á kostum í umræðu um líf sitt í fortíð og nútíð. Blindsker er vonandi til marks um áframhaldandi velmegunarskeið í íslenskri heimildarmyndagerð – væri ekki ráð að taka Megas fyrir næst?

Kristján Albertsson

2004-10-13T01:24:00.000Z

Bókin Kristján Albertsson - Margs er að minnast kom út árið 1986. Bókin er byggð á samtali Jakobs Ásgeirssonar við Kristján Albertsson. Skýjaborgir hafa fengið leyfi höfundar til að birta nokkur brot úr bókinni og birtist það fyrsta núna (feitletrun er Skýjaborga).
-----
Stefán Jóh. Stefánsson var samtíða Kristjáni í skóla og á einum stað í endurminningum hans frá þeim árum segir svo: „Þar var og Kristján Albertsson, alltaf gagntekinn af bestu sögunni og fegursta kvæðinu, sem hann hafði þá nýlega lesið, en stundum líka af fegurstu stúlkunni, sem hann hafði þá hitt og séð. Hann var hlaðinn kynngi, djarfur og áhugasamur og ekki í vafa um það, hver væri köllun hans í lífinu, sem sé sú, að verða rithöfundur.“

- Það er víst nokkuð til í því sem minn gamli vinur og skólafélagi segir að ég hafi verið í meira lagi hrifgjarn á þessum árum. Ef við höldum okkur við „bestu sögurnar og fegustu kvæðin“ þá var ég víst ævinlega mjög uppnuminn af öllu sem mér fannst gott í bókmenntum. En eitt var að láta sig dreyma í ljúfum fögnuði eftir að hafa lesið til dæmis sumar sögur Björnsons og Jónasar Lie og annað að kynnast skáldskap sem sveif á hugann eins og vín svo að heimurinn varð allt annað en verið hafði, dögum og vikum saman. Þetta gerðist í fyrsta sinn þegar ég, rétt upp úr fermingu, las skáldsögur Hamsuns frá yngri árum, Mysterier, Pan og Viktoríu. Hvergi fannst mér ástin milli manns og konu verða að jafn undursamlegu lifandi magni eins og í þessum bókum.

Næsti útlendi höfundur sem ég fékk mikla ást á var Turgenjef sem ég las í danskri þýðingu. Mér hefur alla tíð fundist hann vera mestur formsnillingur hinna miklu rússnesku skáldsagnahöfunda og lýsing hans á sorgbitinni ást hans til þjóðar sinnar hafði djúp áhrif á mig.

Ég las auðvitað sum helstu leikrit Ibsens og Björnsons á skólaárum mínum en sérstaklega þótti mér vænt um þegar ég sá þau leikin. Sumar eftir sumar kom þá danskur leikflokkur til Íslands og lagði undir sig Iðnó í nokkrar vikur: sýndi ágætlega nokkur leikrit og varð af þessu mikil upplyfting fyrir borgarbúa.

Mér fannst náttúrlega mikið til um allar bestu Íslendingasögurnar og ekki hvað síst um sjálfa tunguna eða stílinn. Og alla tíð hef ég ekki þurft annað en að grípa niður í svo til hvaða sögu sem væri og lesa nokkrar blaðsíður til að finnast ég hafa orðið fyrir einhverju svipuðu og hressandi sundspretti í hæfilega köldu og undursamlega fersku vatni. Ég get ekki lesið fornar bókmenntir með svokallaðri nútímastafsetningu. Sú sem áður tíðkaðist, hin svokallaða normalíseraða stafsetning, varðveitir miklu betur forneskjulegan og tígulegan blæ málsins - og skiptir í því sambandi engu þótt ágætir danskir málvísindamenn hafi átt sinn þátt í að móta þá stafsetningu. Mér finnst „Þat mælti mín móðir“ vera fallegra en „Það mælti mín móðir“ og fara nær því sem ég held að verið hafi tungutak Egils Skallagrímssonar. Mér hefur aldrei getað fundist útgáfa fornbókmennta með nútímaréttritun vera annað en skemmdarverk - og að halda því fram að fyrri tíðar stafsetning á Íslendingasögum torveldi skilning á efni þeirra, einkum í augum æskunnar, er eins og hver önnur endemis fjarstæða sem ekki er eyðandi orðum að.

Loks er að nefna að á skólaárum mínum varð Einar Benediktsson auðvitað með því forvitnilegasta í íslenskum ljóðaskáldskap. Þó að kvæði hans ættu ekki jafn vel við smekk eldri kynslóðar held ég að æskan hafi talið hann öðrum fremur sitt skáld. Við vorum allir hugfangnir af hans stórfenglega og mergjaða málfari, hugarflugi og mannviti. Þorsteinn Erlingsson yrkir:
Það er líkt og ylur í
ómi sumra braga.
Mér finnst oft mikilfenglegri ómur í ljóðum Einars Benediktssonar en í nokkru öðru sem ort hefur verið á íslensku.
-----

List undir gróðurhúsaáhrifum - „We have a substance-abuse problem with carbon dioxide“

2004-10-12T01:00:00.000Z

Veistu hvað Wexelblat-hamfarir eru? En óviljagarður?

Það kemur þér kannski ekkert á óvart að ég var að þýða þess hugtök úr ensku, Wexelblat-disaster og involuntary park, en þetta eru meðal þeirra hugtaka sem Viridian hreyfingin hefur búið til eða tekið upp á sína arma. Viridian hreyfingin er listastefna sem hefur örar breytingar í lofthjúp jarðar og önnur stórfelld áhrif mannsins á náttúruna sem frumforsendu sína.

Wexelblat-hamfarir eru nefndar eftir Alan Wexelblat, sem er sérfræðingur í samverkun náttúrunnar og manngerðrar tækni. Hamfarir þær sem hann skilgreindi fyrstur manna verða þegar öfgaveður setur eitthvert manngert kerfi úr jafnvægi þannig að stórslys hlýst af. Fellibylurinn Mitch fór yfir Tegucigalpa, höfuðborg Hondúras, í október 1998. Það í sjálfu sér olli miklum hamförum, en eru ekki Wexelblat-hamfarir í sjálfu sér. Hins vegar stíflaðist holræsakerfið sem varð þess valdandi að íbúar borgarinnar þurftu að vaða hland og saur sem flæddi upp úr holræsunum.

Mér kemur ekki til hugar neitt slíkt sem hefur gerst hér á landi. Vinur minn benti mér á að um seinustu eða þarseinustu áramót fylltust holræsi upp á Granda þannig að rotturnar sem þar lifðu flutu upp og æddu um göturnar og inn í hús og önnur lokuð svæði. En það myndi varla teljast miklar Wexelblat-hamfarir. Ef einhver lesandi getur sagt mér frá einhverju slíku þá er hægt að senda mér tölvupóst með því að smella á nafn mitt efst á síðunni. Ég man óljóst eftir einhverju sem gerðist í áburðarverksmiðjunni á Gufunesi á seinni hluta níunda áratugarins, en fann engar heimildir.

Óviljagarður er svæði þar sem lífríkið fær að vera í friði út af því að það er of mengað til að fólk geti lifað þar. Frægasti óviljagarðurinn er án efa Tsjernóbyl-svæðið. Þar býr ekki sála og engum er hleypt þar inn. Því hafa dýr og plöntur fjölgað sér og ýmsar dýrategundir sem eru í útrýmingarhættu annars staðar lifa þar góðu lífi. Frægastir eru Przewalski-hestakynið, sem talið er vera eina dæmið um hestakyn sem enn lítur út og hegðar sér eins og þeir hestar sem fyrst voru tamdir í árdaga. Fjölmörg önnur dæmi eru um slík svæði.

En hvað hefur þetta að gera með menningu? Nú, þessi hugtök hafa verið búin til og breidd út af hópi fólks sem kallar sig Viridians. Hreyfing þessi var stofnuð af rithöfundinum Bruce Sterling undir lok síðustu aldar. Hann skrifar vísindaskáldsögur og var einn af helstu hugmyndafræðingum cyberpönks. En árið 1998 flutti hann ræðu þar sem hann lýsti því yfir að hann ætlaði að hanna listhreyfingu.

Orðið viridian merkir ákveðið litbrigði af grænum lit. Ekki ætti því að koma neinum á óvart að hreyfingin er „græn” pólitískt. En hún er einnig fagurfræðilega græn. Ein af helstu stefnumiðum hennar er að list og hönnun sé umhverfisvæn, noti efnivið sem mengi ekki umhverfið og sé auðvelt að endurvinna. Eins og Bruce Sterling lýsti yfir í ræðunni 1998: „My art movement is about the Greenhouse Effect“. Varast skyldi þó að draga þá ályktun að Viridian hreyfingin sé hippahreyfing. Því fer fjærri lagi. Hið mystíska og andlega er ekki velkomið. Hið áþreifanlega og vísindalega er haft í hávegum. Það mætti slá því fram að þetta væri verkfræðileg listhreyfing.

Sterling svarar spurningunni hvernig Gróðurhúsaáhrifin séu fagurfræðilegt vandamál á eftirfarandi hátt: „Well, because it’s a severe breach of taste to bake and sweat half to death in your own trash, that’s why. To boil and roast the entire physical world just so you can pursue your cheap addiction to carbon dioxide. [...] What a cramp of our style. It’s all very foul and aesthetically regrettable.“

Fagurfræðihefð viridianisma má lýsa í hnotskurn með enska heitinu biomorphic, sem þýðir að eitthvað líkist lífverum eða gefur form og útlit þeirra í skyn. Sá listamaður sem Viridianar líta hvað mest upp til er Andy Goldsworthy sem býr til listaverk úr náttúrulegum efnum, stundum í galleríum, en oftast úti í náttúrunni sem hann síðan tekur myndir af. Viridiönsk list leitast þó við að sameina tækni náttúrunni eða öfugt. Hreyfingin er það ung að fá dæmi finnast enn um hreina Viridianska list. Hún leggur einmitt mikla áherslu á framtíðina og möguleika lista í framtíðinni. En þó eru ýmsir listamenn sem vinna á mjög svipuðum nótum. Helstan má nefna Eduardo Kac, sem frægastur er fyrir að hafa erfðabreytt kanínu svo hún glói græn.

En Viridian hreyfingin er enn ung að árum, sex ára gömul. Þó verður að minnast á það að Bruce Sterling hefur lýst yfir að henni verði hætt árið 2012. Búið, finis, kapút. Einn af hornsteinum Viridianismans er að allt hafi ákveðinn endapunkt. En þangað til mun hreyfingin starfa áfram.

Fyrri greinar eftir höfund
Af hverju ritmenning er ekki í hættu – amatör hagfræðiskýring